Zona hastalığı nedir? Belirtileri, bulaşıcılığı ve tedavisi

Zona nedir?

Zona, varisella-zoster virüsünün neden olduğu bir hastalıktır. Bu virüs, ilk kez karşılaşıldığında suçiçeğine yol açar. Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücuttan tamamen atılmaz; omuriliğin ve kafa sinirlerinin yakınındaki sinir hücrelerinde uzun yıllar sessiz (uykuda) hâlde kalır.

Bağışıklık sistemi zayıfladığında ya da yaşla birlikte bağışıklığın virüsü baskılama yeteneği azaldığında, virüs yeniden aktifleşebilir. Uyanan virüs, bulunduğu sinir boyunca deriye doğru ilerler ve o sinirin beslediği deri bölgesinde ağrılı bir döküntüye yol açar. Bu nedenle zona döküntüsü genellikle vücudun tek tarafında, belirli bir şerit boyunca görülür.

Yalnızca daha önce suçiçeği geçirmiş kişiler zona olabilir. CDC, ABD'de yaşayan her 3 kişiden yaklaşık 1'inin yaşamı boyunca zona geçireceğini tahmin etmektedir. Çoğu kişi zonayı yalnızca bir kez geçirir; ancak tekrar etmesi de mümkündür.

Zona belirtileri nelerdir?

Erken belirtiler

Döküntü çıkmadan birkaç gün önce şu belirtiler görülebilir:

• Derinin belirli bir bölgesinde karıncalanma, yanma, kaşıntı veya ağrı
• Baş ağrısı
• Genel olarak kendini iyi hissetmeme, halsizlik
• Bazen hafif ateş

Bu dönemde döküntü henüz olmadığı için ağrı başka nedenlere bağlanabilir; örneğin göğüste olduğunda kalp, karında olduğunda iç organ kaynaklı sanılabilir.

Döküntü

• Döküntü çoğunlukla göğüs ve karın bölgesinde, vücudun bir yanından ortaya doğru uzanan bir şerit şeklinde çıkar. Ancak yüz, göz çevresi ve genital bölge dahil vücudun herhangi bir yerinde görülebilir.
• Önce kırmızı lekeler belirir; ardından içi sıvı dolu, kaşıntılı kabarcıklara dönüşür.
• Kabarcıklar birkaç gün içinde patlayıp kurur ve kabuk bağlar.
• Döküntü genellikle orta hattı geçmez; yani vücudun yalnızca bir tarafında kalır.
• Koyu tenli kişilerde kızarıklığı görmek daha zor olabilir.

Döküntü bölgesinde ağrı, hassasiyet ve yanma çoğu zaman belirgindir. Ağrının şiddeti kişiden kişiye değişir.

Zona bulaşıcı mı?

Zonanın kendisi kişiden kişiye bulaşmaz; yani zonalı bir kişiden başkasına "zona" geçmez. Ancak daha önce hiç suçiçeği geçirmemiş ve suçiçeği aşısı olmamış bir kişi, zonalı birinden virüsü alırsa suçiçeği geçirebilir.

NHS'e göre bulaştırıcılık yalnızca döküntüdeki kabarcıklar sıvı akıttığı dönemde söz konusudur. Virüs, kabarcıklardaki sıvıyla doğrudan temas yoluyla ya da CDC'nin belirttiği gibi virüs parçacıklarının solunmasıyla bulaşabilir. Kabarcıklar kuruyup kabuk bağladıktan sonra bulaştırıcılık sona erer.

Bu dönemde şu önlemler önemlidir:

• Döküntüyü kapalı tutun.
• Döküntüye dokunmaktan veya kaşımaktan kaçının; dokunduysanız ellerinizi yıkayın.
• Gebe kadınlar (özellikle suçiçeği geçirmemiş olanlar), yenidoğanlar ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerle yakın temastan kaçının.

Kimler zona açısından risk altında?

• 50 yaş ve üzerindeki kişiler; risk yaşla birlikte artar
• Lösemi, lenfoma gibi kanserleri veya HIV enfeksiyonu olanlar
• Organ nakli sonrasında veya kanser tedavisi nedeniyle bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar
• Uzun süreli kortizon tedavisi alanlar
• Yoğun stres ve ağır hastalık dönemindeki kişiler

Zona nasıl teşhis edilir?

Zona tanısı genellikle döküntünün tipik görünümü ve yerleşimine dayanarak muayeneyle konur. Görünümün tipik olmadığı veya bağışıklığı zayıf kişilerde tanıyı doğrulamak için kabarcıklardan örnek alınarak laboratuvar testi yapılabilir.

Zona nasıl tedavi edilir?

Antiviral ilaçlar

Antiviral ilaçlar virüsün çoğalmasını yavaşlatarak hastalığın şiddetini ve süresini azaltmaya, komplikasyon riskini düşürmeye yardımcı olabilir. Bu ilaçlar döküntü başladıktan sonra mümkün olduğunca erken başlandığında daha etkilidir; NHS, tedavinin döküntü ortaya çıktıktan sonraki 3 gün içinde başlanması gerektiğini belirtir. Bu nedenle zonadan şüphelendiğinizde beklemeden hekime başvurmanız önemlidir. Antiviral tedavinin gerekip gerekmediğine ve hangi ilacın kullanılacağına hekim karar verir.

Ağrı tedavisi

Hafif ve orta ağrı için basit ağrı kesiciler kullanılabilir. Şiddetli ağrılarda hekim farklı ilaçlar önerebilir.

Evde bakım

• Döküntüyü temiz ve kuru tutun.
• Bol ve pamuklu giysiler giyin.
• Günde birkaç kez soğuk ve nemli kompres uygulamak rahatlama sağlayabilir.
• Kabarcıkları patlatmayın ve kaşımayın; ikincil bakteriyel enfeksiyon riskini artırır.
• Döküntü üzerine yapışan yara bantları kullanmaktan kaçının.
• Dinlenin ve yeterli sıvı alın.

Zonanın komplikasyonları

• Zona sonrası sinir ağrısı (postherpetik nevralji): En sık komplikasyondur. Döküntü iyileştikten sonra da aylar, bazen yıllar boyunca süren yanıcı, batıcı bir ağrıdır. İleri yaşlarda daha sık görülür. Tedavisi için ağrı uzmanlarından destek alınabilir.
• Göz tutulumu: Zona alında, burun ucunda veya göz çevresinde olduğunda göz etkilenebilir ve görme kaybına yol açabilir. Bu durum acil göz muayenesi gerektirir.
• Deride ikincil enfeksiyon: Kabarcıklara bakteri bulaşabilir ve antibiyotik gerekebilir.
• Yara izi ve renk değişiklikleri
• Ramsay Hunt sendromu: Kulak çevresindeki zonanın yüz sinirini etkilemesiyle yüz felci, kulak ağrısı ve işitme sorunları ortaya çıkabilir.
• Nadir olarak: Beyin iltihabı, zatürre veya yaygın döküntü gibi ciddi durumlar, özellikle bağışıklığı zayıf kişilerde görülebilir.

Zonadan korunma: aşı

Zonaya karşı geliştirilmiş aşılar, zona ve zona sonrası sinir ağrısı riskini azaltır. Aşının kimlere ve hangi yaştan itibaren önerildiği ülkelere göre farklılık gösterebilir; genellikle ileri yaştaki yetişkinler ve bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler öncelikli gruplardır. Daha önce zona geçirmiş olsanız bile aşı önerilebilir. Size uygun olup olmadığını aile hekiminizle veya enfeksiyon hastalıkları uzmanıyla konuşabilirsiniz.

Çocuklukta yapılan suçiçeği aşısı da suçiçeği virüsüyle karşılaşmayı önleyerek ileride zona riskini etkileyebilir.

Zona hakkında doğru bilinen yanlışlar

Zona halk arasında çok bilinen bir hastalık olduğu için çeşitli inanışlar da yaygındır. Bunların bir kısmı tedavinin gecikmesine yol açabilir:

• "Zona vücudu bir tur sararsa tehlikelidir." Zona döküntüsü sinir dağılımını izlediği için genellikle vücudun tek tarafında kalır. Bu inanışın bilimsel bir dayanağı yoktur; ancak döküntünün yaygın olması veya iki tarafa yayılması bağışıklığın zayıf olduğunu gösterebileceği için hekime başvurmayı gerektirir.
• "Zona kendiliğinden geçer, hekime gitmeye gerek yok." Döküntü zamanla iyileşse de antiviral tedavinin yararı en çok ilk günlerde görülür. Erken başvurmak, özellikle ileri yaştakilerde zona sonrası ağrı riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
• "Zonaya krem veya çeşitli karışımlar sürmek iyileştirir." Döküntüye rastgele krem, bitkisel karışım veya diş macunu gibi maddeler sürmek tahrişe ve enfeksiyona yol açabilir. Döküntüyü temiz ve kuru tutmak ve hekimin önerilerine uymak daha güvenlidir.
• "Zonayı bir kez geçirdiysem aşıya gerek yok." Zona tekrarlayabilir; daha önce zona geçirmiş kişilere de aşı önerilebilir.

Zona aynı zamanda kişinin bağışıklık durumuyla ilgili bir uyarı işareti de olabilir. Genç yaşta, çok yaygın ya da sık tekrarlayan zona geçiren kişilerde hekim, bağışıklığı etkileyebilecek başka bir durum olup olmadığını araştırmak isteyebilir.