Testosteron eksikliği (hipogonadizm) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Testosteron nedir, ne işe yarar?

Endokrin Derneği'ne göre testosteron testislerde üretilen ve beyin ile hipofiz bezi tarafından düzenlenen bir hormondur. Erkeklere özgü fiziksel özelliklerin korunmasında, cinsel istekte, sperm üretiminde ve kemik sağlığında görev alır.

MedlinePlus'a göre hipogonadizmin iki ana türü vardır:

• Birincil (primer) hipogonadizm: Sorun testislerin kendisindedir; testisler yeterli hormon üretemez.
• Merkezi (santral, ikincil) hipogonadizm: Testisleri kontrol eden beyin bölgelerinin (hipotalamus ve hipofiz) düzgün çalışmamasından kaynaklanır.

"Erkek menopozu" doğru bir tanım mı?

NHS'e göre "erkek menopozu" ifadesi yanıltıcıdır. Bu ifade, kadınlardaki menopoz gibi orta yaşta testosteronun aniden düştüğünü düşündürür; ancak bu doğru değildir. NHS'e göre testosteron 30–40 yaşlarından sonra her yıl yaklaşık yüzde 1 oranında yavaş yavaş azalır ve bu azalma tek başına genellikle sorun yaratmaz. Endokrin Derneği de testosteronun 30 yaşından sonra yılda yaklaşık yüzde 1 azaldığını belirtir.

NHS'e göre 40'lı yaşların sonu ve 50'li yaşların başındaki erkeklerde görülen yakınmaların arkasında çoğu zaman şu nedenler bulunur:

• Yaşam tarzı etkenleri: Dengesiz beslenme, hareketsizlik, fazla alkol ve sigara
• Psikolojik etkenler: Stres, kaygı, depresyon ve orta yaş krizi
• Geç başlangıçlı hipogonadizm: NHS'e göre yaşlanmanın olağan bir parçası olmayan, seyrek görülen özel bir tıbbi durumdur; özellikle obezitesi ya da tip 2 diyabeti olan erkeklerde görülebilir.

Belirtileri nelerdir?

Endokrin Derneği, MedlinePlus ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Cinsel istekte azalma
• Sertleşme sorunu (erektil disfonksiyon)
• Sperm sayısında azalma ve kısırlık
• Memelerde büyüme (Bkz. Jinekomasti)
• Enerji düşüklüğü ve yorgunluk
• Kas kütlesinde azalma ve güçsüzlük
• Vücut yağ dağılımında değişiklik
• Testislerde küçülme
• Duygu durum değişiklikleri, sinirlilik, depresyon
• Uyku sorunları ve dikkat güçlüğü
• Endokrin Derneği'ne göre testosteron çok düşük olduğunda ateş basmaları

Endokrin Derneği'ne göre testosteron düşüklüğü zamanla vücut kıllarında ve kas kitlesinde azalmaya, kemiklerin zayıflamasına (osteoporoz), kırmızı kan hücresi düşüklüğüne ve testislerin küçülmesine yol açabilir. Belirtiler kişiden kişiye değişir.

MedlinePlus'a göre erkek çocuklarda hipogonadizm kasların, sakalın, cinsel organların ve sesin gelişimini etkiler; büyüme sorunlarına da yol açar. Sorun hipofizdeki ya da beyindeki bir tümörden kaynaklanıyorsa baş ağrısı, görme kaybı ve memeden süt benzeri akıntı görülebilir.

Neden olur?

Birincil (testis kaynaklı) nedenler

Endokrin Derneği ve MedlinePlus'a göre:

• Testis yaralanmaları ve enfeksiyonları
• Işın tedavisi ve kemoterapi
• Cerrahi
• Klinefelter sendromu gibi genetik durumlar (Bkz. Klinefelter sendromu)
• Vücutta aşırı demir birikmesi (hemokromatoz)
• Otoimmün hastalıklar, karaciğer ve böbrek hastalıkları

Merkezi (beyin ve hipofiz kaynaklı) nedenler

• Hipofiz tümörleri
• Prolaktin yüksekliği (Bkz. Prolaktin yüksekliği)
• MedlinePlus'a göre anabolik steroidlerin bırakılması, glukokortikoid ve opioid gibi bazı ilaçlar, hızlı ve belirgin kilo kaybı, beslenme yetersizlikleri, anoreksiya nervoza, hipofiz bölgesinde kanama, hipofize yakın kafa tabanı ameliyatları, hipofiz ya da hipotalamusa ışın tedavisi, enfeksiyonlar ve travma
• Kallmann sendromu gibi genetik nedenler: MedlinePlus'a göre bu durumdaki birçok kişide koku alma duyusu da azalmıştır.

Diğer etkenler

Endokrin Derneği'ne göre:

• Opioid ağrı kesiciler ve kortikosteroidler gibi bazı ilaçlar
• Karaciğer ve böbrek hastalıkları, tip 2 diyabet, uyku bozuklukları ve HIV/AIDS gibi süregen hastalıklar
• Obezite (Bkz. Obezite nedir?)
• Anabolik steroid kullanımı

Endokrin Derneği'nin tahminine göre 45 yaş üzerindeki erkeklerin yaklaşık yüzde 35'inde, obezitesi ya da tip 2 diyabeti olan erkeklerin ise yüzde 30–50'sinde hipogonadizm vardır. Dernek ayrıca aşırı egzersiz, yetersiz beslenme, ağır hastalık ve bazı ilaçların testosteronu geçici olarak düşürebileceğini belirtir.

Tanı nasıl konur?

Endokrin Derneği'ne göre hekim önce yakınmalarınızı, kullandığınız ilaçları ve tıbbi geçmişinizi sorar; muayenede vücut kıllarını, meme dokusunu, testislerin ve torbanın büyüklüğünü ve kıvamını değerlendirir. Tanı için iki koşulun birlikte bulunması gerekir:

1. Testosteron eksikliğiyle uyumlu belirtiler
2. Sabah erken saatlerde (yaklaşık 07.00–10.00 arası) yapılan en az iki kan testinde testosteronun düşük bulunması

Derneğe göre testosteron düzeyi gün içinde saatten saate değişir; sabah en yüksek, gece en düşüktür. Bu nedenle doğru değerlendirme için ölçümün birden fazla kez yapılması gerekir.

Endokrin Derneği'ne göre olağan testosteron düzeyi yaşa ve laboratuvara göre değişmekle birlikte genellikle 300–1.000 ng/dL arasındadır.

MedlinePlus'a göre değerlendirmede şu testler de kullanılabilir:

• FSH ve LH düzeyleri ile hipofiz işlevine ilişkin diğer ölçümler
• Prolaktin ve tiroid testleri
• Kansızlık ve demir düzeyi için kan testleri
• Genetik testler: Kromozomların sayısını ve yapısını incelemek için karyotip analizi
• Sperm sayımı: Bkz. Spermiyogram nedir?
• MR ya da tomografi: Hipofiz hastalığından şüpheleniliyorsa.

MedlinePlus'a göre yaşlı ve obez erkeklerde testosteron sonucunu yorumlamak zor olabildiği için sonuçların bir hormon uzmanıyla (endokrinolog) konuşulması gerekir. NHS'e göre kan testi testosteron eksikliğini düşündürürse kişi endokrinoloji uzmanına yönlendirilebilir.

Tedavi

Endokrin Derneği'ne göre tedavi yöntemi; testosteron düşüklüğünün nedenine, kişinin tercihlerine, maliyete, tedaviye uyum ve toleransa ve doğurganlıkla ilgili kaygılara göre seçilir.

Yaşam tarzı ve destek

NHS'e göre yakınmaların bir kısmı yaşam tarzı ve psikolojik etkenlerle ilişkili olduğu için düzenli egzersiz, gevşeme teknikleri, stres yönetimi ve bilişsel davranışçı terapi gibi destekler yardımcı olabilir. MedlinePlus'a göre formda kalmak, sağlıklı kiloyu korumak ve dengeli beslenmek bazı durumlarda önlemeye yardımcı olabilir. Endokrin Derneği, obezite gibi hipogonadizme yol açan bazı durumların testosteron tedavisi olmadan da geri döndürülebileceğini ve testosteron tedavisi düşünülmeden önce bunların ele alınması gerektiğini belirtir.

Testosteron tedavisi

NHS'e göre testosteron eksikliği doğrulanan erkeklerde iğne ya da jel biçiminde testosteron tedavisi uygulanabilir. Endokrin Derneği'ne göre tedavi; deri jelleri, bantlar, kas içine iğneler, deri altına yerleştirilen küçük implantlar (pelet), diş etine yapıştırılan tabletler ve burun içi jel gibi farklı biçimlerde olabilir. Her biçimin kendine özgü yan etkileri vardır; örneğin jeller deri temasıyla başkalarına geçebilir, bantlar deride kızarıklık yapabilir. Hangi biçimin ve ne kadar süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir.

Endokrin Derneği'ne göre testosteron düzeyinin düzelmesi cinsel yakınmalarda, kemik sağlığında, kas kütlesinde ve kansızlıkta (anemi) iyileşme sağlayabilir. Derneğe göre bu tedavi yalnızca hipogonadizm tanısı alanlar için önerilir; testosteronu güç, sportif performans, görünüm ya da yaşlanmayla ilgili sorunlar için kullanmak sağlığa zararlı olabilir.

Testosteron tedavisi kimler için uygun değildir?

Endokrin Derneği'ne göre şu durumlarda testosteron tedavisinden kaçınılmalıdır:

• Prostat ya da meme kanseri (ya da bu kanserlerden şüphelenilmesi)
• İdrar yapmayı zorlaştıran prostat büyümesi
• PSA değerinin yüksek olması (Bkz. PSA testi nedir?)
• Kırmızı kan hücresi sayısının yüksek olması
• Tedavi edilmemiş uyku apnesi (Bkz. Uyku apnesi nedir?)
• Çocuk sahibi olmayı planlamak
• Son 6 ay içinde kalp krizi ya da inme geçirmiş olmak
• Pıhtı (kan pıhtısı) sorunları

Dernek, kalp hastalığı ya da inme riski olanların tedavinin risklerini hekimleriyle konuşmalarını da önerir.

Olası yan etkiler

Endokrin Derneği'ne göre sperm üretiminde azalma, kırmızı kan hücrelerinde artış, sivilce, prostat büyümesi ve seyrek olarak uyku apnesi görülebilir. Bu nedenle tedavi sırasında düzenli hekim kontrolleri ve kan testleri gerekir.

Önemli: Testosteron ya da benzeri "kas yapıcı" ürünleri hekim reçetesi ve gözetimi olmadan kullanmayın. Endokrin Derneği anabolik steroid kullanımını, MedlinePlus ise anabolik steroidlerin bırakılmasını hipogonadizm nedenleri arasında sayar.

Çocuk sahibi olmak isteyenler

Testosteron tedavisi sperm üretimini azaltabildiği için çocuk sahibi olmayı planlayan erkeklerde uygun değildir. MedlinePlus'a göre bazı erkeklerde hipofiz hormonu iğneleri sperm üretimine yardımcı olabilir. Bu konuda üroloji ve endokrinoloji uzmanlarıyla görüşün.

Hekiminize sorabileceğiniz sorular

Endokrin Derneği, testosteron eksikliği konusunda hekimle görüşürken şu soruların sorulmasını önerir:

• Testosteron düşüklüğüme ne yol açmış olabilir?
• Testosteron tedavisi benim için uygun mu?
• Testlerimi ne zaman tekrarlamalıyım?
• Hangi uzmana başvurmam gerekiyor?
• Testosteron düzeyimi tedavi olmadan iyileştirmek için yapabileceğim şeyler var mı?
• Tedavinin benim için olası yararları ve riskleri neler?
• Tedavi sırasında hangi kontrol ve taramalar gerekecek?

Tedavi edilmezse ne olur?

MedlinePlus'a göre hipogonadizmin birçok türü tedavi edilebilir ve iyi seyirlidir. MedlinePlus, erkeklerde hipogonadizmin cinsel istek kaybına yol açtığını; sertleşme sorunu, kısırlık, kemik erimesi (osteoporoz) ve güçsüzlüğe de neden olabileceğini belirtir. Kemik sağlığı için bkz. Osteopeni