Prematüre retinopatisi (ROP) nedir? Tarama ve tedavisi

Prematüre retinopatisi nedir?

Retina, gözün arka yüzünü döşeyen ve görmeyi sağlayan ince bir dokudur. Retinanın beslenmesini sağlayan kan damarları, anne karnındaki gelişim sırasında yavaş yavaş oluşur.

MedlinePlus prematüre retinopatisini, erken doğan bebeklerde retinadaki kan damarlarının olağan dışı gelişmesi olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre bu damarlar gebelik boyunca gelişir ve normal zamanında doğumla birlikte tamamlanır. Bebek çok erken doğduğunda damarların büyümesi durabilir ya da damarlar retinadan gözün arka kısmına doğru olağan dışı biçimde büyüyebilir.

AAPOS'a (Amerikan Çocuk Oftalmolojisi ve Şaşılık Derneği) göre ROP, körlüğe yol açabilen ve erken doğan bebeklerde retinadaki kan damarlarının olağan dışı büyümesinden kaynaklanan bir göz sorunudur. AAPOS'a göre yeni gelişen olağan dışı damarlar kırılgandır; NEI'ye göre hastalığın ağır evrelerinde retina yerinden ayrılabilir (retina dekolmanı). Bkz. Retina dekolmanı nedir?

Nedenleri ve risk etkenleri

Prematüre retinopatisinin temel nedeni erken doğumdur. MedlinePlus'a göre geçmişte erken doğan bebeklere fazla oksijen verilmesi olağan dışı damar gelişimine yol açıyordu; bugün oksijen düzeyleri daha yakından izlenmektedir. MedlinePlus, rol oynayan diğer etkenlerin hâlâ araştırıldığını belirtir.

Risk etkenleri:

• Erken doğum: NEI ve MedlinePlus'a göre gebeliğin 30. haftasından önce doğan bebekler en yüksek risk altındadır. AAPOS 31. haftadan önce doğumu sınır olarak verir.
• Düşük doğum ağırlığı: NEI ve MedlinePlus'a göre doğum ağırlığı yaklaşık 1,4 kilogramın altında olan bebeklerde risk yüksektir. AAPOS bu sınırı yaklaşık 1,5 kilogram olarak verir.
• Yenidoğan döneminde eşlik eden sorunlar: MedlinePlus'a göre nefes duraklamaları (apne), kalp hastalığı, kanda karbondioksit yüksekliği, enfeksiyon, kanda asit-baz dengesinin bozulması ve oksijen düşüklüğü, solunum sıkıntısı, kalp hızının yavaşlaması ve kan nakli riski artırabilir.

Bkz. Erken doğum belirtileri nelerdir?

ROP'un evreleri

NEI'ye göre prematüre retinopatisi hafiften ağıra doğru beş evrede sınıflandırılır:

• Evre 1 ve 2: Hafif evrelerdir; NEI'ye göre çoğu zaman tedavi gerekmeden kendiliğinden geriler. AAPOS'a göre evre 2'de retinada yüksekliği ve kalınlığı olan bir kabarıklık (sırt) oluşur.
• Evre 3: AAPOS'a göre kırılgan, yeni ve olağan dışı kan damarlarının büyümesidir. NEI'ye göre bu evrede tedavi gerekebilir.
• Evre 4 ve 5: Retinanın kısmen ya da tamamen yerinden ayrıldığı (dekolman) ağır evrelerdir. NEI'ye göre bu evrelerde çoğu zaman ameliyat gerekir.

MedlinePlus'a göre "artı hastalık" (plus hastalığı) olarak adlandırılan bulgular, damarlardaki ağır olağan dışılıkları gösterir ve hastalığın ciddiyetini değerlendirmede kullanılır. MedlinePlus, erken değişiklikleri olan bebeklerin yaklaşık 10'da 1'inde ağır hastalık geliştiğini belirtir.

Belirtileri nelerdir?

NEI'ye göre başlangıçta ROP'a ait dışarıdan görülebilecek bir belirti yoktur. MedlinePlus da damarlardaki değişikliklerin ancak göz muayenesiyle görülebildiğini belirtir. Bu nedenle tarama muayeneleri çok önemlidir.

NEI ve MedlinePlus'a göre ilerlemiş ROP'ta şu belirtiler görülebilir:

• Gözlerin kayması, titremesi ya da olağan dışı hareketler yapması
• Şaşılık
• İleri derecede miyopi
• Göz bebeğinin beyaz görünmesi

Bebeğinizin gözlerinde bu tür değişiklikler fark ederseniz beklemeden göz hekimine başvurun.

Göz taraması nasıl yapılır?

NEI'ye göre risk taşıyan bebeklerde ilk göz muayenesi, doğumdan 4 ile 9 hafta sonra, göz bebeklerini büyüten damlalarla yapılır. İzlem muayeneleri bulgulara göre 1–3 haftada bir tekrarlanır. MedlinePlus'a göre ilk muayenenin zamanı bebeğin doğumdaki gebelik haftasına göre belirlenir; 27. hafta ve sonrasında doğan bebeklerde ilk muayene genellikle 4 haftalıkken yapılır.

AAPOS'a göre belirli bir doğum ağırlığı ve gebelik haftasının altındaki bebekler ROP açısından izlenir. Tarama ölçütleri ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir; hangi bebeklerin taranacağına ve muayene sıklığına yenidoğan ve göz hekimleri birlikte karar verir. Bkz. Göz dibi muayenesi

AAPOS, ROP hastanede yatış sürerken tam olarak gerilemiş olmayabileceğinden taburculuktan sonra göz muayenelerine devam etmenin çok önemli olduğunu vurgular. Taburculuk sırasında bir sonraki göz muayenesinin tarihini mutlaka öğrenin ve bu randevuyu kaçırmayın.

Tedavi seçenekleri

Hafif evreler çoğu zaman kendiliğinden gerilediği için yalnız izlenir. Tedavi gereken durumlarda NEI, MedlinePlus ve AAPOS şu yöntemleri sayar:

• Lazer tedavisi: AAPOS'a göre lazer, retinanın henüz gelişmemiş bölümüne uygulanır. MedlinePlus'a göre lazer tedavisi (fotokoagülasyon) olağan dışı damar büyümesini durdurarak komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.
• Göz içine iğne (anti-VEGF tedavisi): NEI ve AAPOS'a göre damar büyümesini engelleyen ilaçlar göz içine iğneyle uygulanabilir. Bkz. Göz içi iğne uygulaması (intravitreal enjeksiyon)
• Skleral çökertme: NEI'ye göre retina dekolmanının olduğu durumlarda gözün çevresine bant yerleştirilmesini içeren bir ameliyat yapılabilir.
• Vitrektomi: NEI'ye göre ağır durumlarda gözün içindeki jel kıvamındaki sıvı ameliyatla çıkarılabilir. Bkz. Retina ameliyatı (vitrektomi)

Hangi tedavinin uygun olduğuna, hastalığın evresi ve yeri değerlendirilerek bebeğin göz hekimi karar verir. Tedavi sonrasında da düzenli göz muayeneleri sürdürülür.

Uzun dönem izlem ve olası sorunlar

NEI'ye göre ROP geçiren çocuklarda ileride retina dekolmanı, miyopi, tembel göz ve şaşılık gibi göz sorunları görülebilir. MedlinePlus, ağır miyopi ve körlüğü olası komplikasyonlar arasında sayar. AAPOS'a göre erken doğum, tembel göz, göz hareket sorunları, gözlük ihtiyacı ve beyne bağlı görme bozukluğu (kortikal görme bozukluğu) için de bir risk etkenidir.

NEI'ye göre ROP öyküsü olan çocukların düzenli göz kontrolleri önemlidir. Erken doğmuş olsun ya da olmasın, NHS'e göre bütün bebeklerin gözleri doğumdan sonraki ilk 72 saat içinde yenidoğan muayenesinde ve 6–8. haftalarda yeniden kontrol edilir; bu muayenelerde göz bebeğinden yansıyan kırmızı ışığın (kırmızı refle) değerlendirilmesi gibi testler yapılır. NHS, çocukların 4–5 yaş civarında da görme taramasından geçtiğini belirtir. ROP öyküsü olan çocuklarda bu genel kontrollere ek olarak göz hekiminin önerdiği izlem programı sürdürülmelidir. Bu kontroller sayesinde gözlük ihtiyacı, şaşılık ve tembel göz gibi sorunlar erken fark edilerek tedavi edilebilir. Bkz. Tembel göz (ambliyopi), Şaşılık ve Çocuk göz muayenesi

MedlinePlus'a göre ROP'tan korunmanın en önemli yolu erken doğumun önlenmesi ve erken doğumla ilişkili diğer sorunların iyi yönetilmesidir. Gebelik takibinin düzenli yapılması bu açıdan önemlidir.