Göz dibi muayenesi (fundus muayenesi) nedir, nasıl yapılır?

Göz dibi muayenesi nedir?

Gözün ön kısmından giren ışık, göz bebeğinden geçerek gözün arka duvarını döşeyen retinaya ulaşır. Retina, görüntüyü sinir sinyallerine çeviren ince bir dokudur; bu sinyaller göz siniri (optik sinir) aracılığıyla beyne iletilir. Retinanın ortasında, net ve ayrıntılı görmeyi sağlayan sarı nokta (makula) bulunur.

MedlinePlus oftalmoskopiyi, gözün arka kısmındaki yapıların yani retinanın, göz sinirinin başlangıç noktasının (optik disk), retinanın altındaki damar tabakasının (koroid) ve kan damarlarının incelenmesi olarak tanımlar. MedlinePlus'ın sıraladığı durumlar arasında yüksek tansiyon ve diyabet de bulunur. Bu nedenle göz dibi muayenesi, yalnız göz hastalıkları için değil, tüm vücudu etkileyen bu hastalıkların göze yansıyan etkilerini izlemek için de değerlidir.

Neden yapılır?

MedlinePlus'a göre göz dibi muayenesi şu durumların saptanmasına ve izlenmesine yardımcı olabilir:

• Diyabete bağlı göz hasarı (diyabetik retinopati): Retina damarlarında sızıntı, kanama ve yeni damar oluşumu. Bkz. Tip 2 diyabet nedir?
• Yüksek tansiyon: Retina damarlarında tansiyona bağlı değişiklikler. Bkz. Yüksek tansiyon nedir?
• Glokom: Göz sinirinin başlangıç noktasında çukurlaşma ve hasar. Bkz. Glokom (göz tansiyonu) nedir?
• Yaşa bağlı makula dejenerasyonu: Sarı noktada yaşla ilişkili değişiklikler
• Retina yırtığı ve retina dekolmanı: Retinanın alttaki dokudan ayrılması
• Göz sinirinin diğer sorunları: Örneğin göz sinirinde şişlik ya da iltihap
• Bazı enfeksiyonlar ve tümörler: MedlinePlus, bağışıklığı zayıflamış kişilerde görülen sitomegalovirüs retiniti ve gözün melanom adı verilen tümörünü de sayar.

Göz dibi muayenesi ayrıca gözde uçuşan cisimler, ışık çakmaları ya da açıklanamayan görme azalması gibi yakınmalarda nedenin araştırılmasında kullanılır.

Kimler düzenli göz dibi muayenesi yaptırmalı?

NEI'nin önerileri şöyledir:

• Diyabeti veya yüksek tansiyonu olanlar: Yılda bir kez göz bebeği büyütülerek kapsamlı göz muayenesi
• 60 yaş üstündekiler: 1–2 yılda bir
• Ailesinde glokom bulunanlar: 1–2 yılda bir
• Afrika kökenli ve 40 yaş üstü kişiler: 1–2 yılda bir (NEI, bu grubun glokom açısından daha yüksek risk taşıdığını belirtir)

Prematüre doğan bebekler ve çocukluk çağı göz sorunları olan çocuklar için hekim farklı bir izlem takvimi önerebilir. Bkz. Çocuk göz muayenesi

Muayene türleri

MedlinePlus göz dibi muayenesinin üç türünü tanımlar:

• Doğrudan oftalmoskopi: Hekim, elde tutulan küçük bir ışıklı aletle göz bebeğinden içeri bakar. Muayene odası karartılır ve genellikle oturarak yapılır.
• Dolaylı oftalmoskopi: Siz uzanmış ya da yarı oturur durumdayken hekim başına taktığı ışıklı bir aletle ve elindeki bir merceğin yardımıyla gözün içini inceler. Retinanın kenar bölgelerini görmek için göz kapağına hafifçe bastırılabilir.
• Biyomikroskopi (yarık lamba ile muayene): Çenenizi ve alnınızı bir mikroskop düzeneğine yaslarsınız; hekim özel bir mercekle gözün arka kısmını daha yüksek büyütmeyle inceler.

Bu muayeneler gerektiğinde, retinanın katmanlarını görüntüleyen optik koherens tomografi (OCT) gibi ek tetkiklerle tamamlanabilir.

Muayenede neler değerlendirilir?

Hekim göz dibine bakarken MedlinePlus'ın tanımladığı yapıları sırayla inceler. Her birinde dikkat ettiği noktalar farklıdır:

• Optik disk (göz sinirinin başlangıcı): Rengi, sınırları ve ortasındaki çukurluğun büyüklüğü değerlendirilir. Bu bölgedeki değişiklikler glokom ya da göz sinirinin şişmesi gibi durumlara işaret edebilir.
• Retina damarları: Atardamar ve toplardamarların kalınlığı, seyri, damar duvarlarındaki değişiklikler ile kanama veya sızıntı olup olmadığına bakılır. Diyabet ve yüksek tansiyonun göze etkileri bu bölümde izlenir.
• Makula (sarı nokta): Net görmeyi sağlayan bu merkezi alanda ödem, birikintiler ya da yaşa bağlı değişiklikler araştırılır.
• Retinanın çevre bölgeleri: Özellikle göz bebeği büyütüldüğünde görülebilen bu kısımlarda yırtık, incelme ya da retinanın ayrılması gibi bulgular aranır.

Bulgular, önceki muayenelerinizle karşılaştırıldığında daha anlamlı hâle gelir. Bu nedenle daha önce yapılmış muayene raporlarınızı yanınızda getirmeniz yararlı olabilir.

Muayeneye nasıl hazırlanılır?

MedlinePlus'ın önerileri doğrultusunda:

• Alerjilerinizi bildirin: Özellikle daha önce göz damlalarına karşı bir tepki yaşadıysanız söyleyin.
• İlaçlarınızı söyleyin: Kullandığınız tüm ilaçları hekime bildirin.
• Glokom öykünüzü paylaşın: Size ya da ailenizden birine glokom tanısı konduysa bunu belirtin; göz bebeğini büyüten damlalar bazı göz yapılarında dikkat gerektirir.
• Ulaşımı planlayın: Damla kullanılacaksa muayeneden sonra birkaç saat araç kullanmamanız gerekir. NEI, eve dönüş için başka bir ulaşım yolu ayarlanmasını önerir.
• Güneş gözlüğü getirin: Göz bebekleri büyükken ışığa karşı hassasiyet artar.
• Gözlüğünüzü ve lenslerinizi yanınızda bulundurun: MedlinePlus, standart göz muayenesine gözlük ve kontakt lenslerin getirilmesini önerir.

Muayene nasıl yapılır?

1. Önce genellikle görme keskinliğiniz ölçülür ve gözünüzün ön kısmı incelenir. NEI'ye göre kapsamlı göz muayenesi; görme keskinliği, görme alanı, göz kaslarının hareketi, göz bebeklerinin ışığa yanıtı ve göz içi basıncı ölçümünü de içerebilir.
2. Göz bebeğini büyüten damlalar damlatılır. Damlalar kısa süre batma hissi yapabilir. Damlanın etki etmesi için bir süre beklenir.
3. Oda karartılır ve hekim yukarıda anlatılan yöntemlerden biriyle gözün içini inceler. Bu sırada belirli yönlere bakmanız istenir; böylece retinanın farklı bölgeleri görülebilir.
4. Muayene bittikten sonra hekim bulguları açıklar ve gerekirse ek tetkik ya da tedavi planlar.

MedlinePlus'a göre muayenenin kendisi yaklaşık 5–10 dakika sürer. Damlanın etki etmesini bekleme süresiyle birlikte merkezde daha uzun zaman geçirebilirsiniz.

Muayene sırasında ne hissedilir?

MedlinePlus'a göre parlak ışık rahatsız edici olabilir, ancak ağrı yapmaz. Dolaylı oftalmoskopide göz kapağına bastırılması hafif rahatsızlık hissettirebilir. MedlinePlus'a göre damlalar damlatıldığında kısa süre batma hissedilebilir.

Muayeneden sonra

NEI ve MedlinePlus'a göre göz bebeğini büyüten damlaların etkisi genellikle birkaç saat içinde geçer. Bu sürede:

• Görmeniz, özellikle yakına bakarken bulanık olabilir.
• Işığa karşı hassasiyetiniz artabilir; güneş gözlüğü kullanın. MedlinePlus, göz bebekleri büyükken güneş ışığının gözlere daha fazla zarar verebileceğini belirtir.
• Etki geçene kadar araç kullanmayın ve dikkat gerektiren makinelerle çalışmayın.
• Okuma ve ekran kullanımı zorlaşabilir; mümkünse işlerinizi buna göre planlayın.

NEI, muayenede bir hastalık saptanırsa tedavi seçeneklerinin konuşulacağını, göz sağlıklıysa bir sonraki muayene tarihinin planlanmasını önerir.

Olası riskler

Göz dibi muayenesi genellikle güvenli bir muayenedir. MedlinePlus'ın belirttiği olası sorunlar şunlardır:

• Damla sonrası birkaç saat süren bulanık görme ve ışık hassasiyeti
• Seyrek olarak baş dönmesi, bulantı, ağız kuruluğu ve yüzde kızarma
• Çok nadiren, yapısal olarak dar açılı gözlerde damlaların tetiklediği dar açılı glokom atağı (göz içi basıncının aniden yükselmesi)
• Damlalara karşı alerjik tepki

Bu riskler nedeniyle glokom öyküsü ve alerjilerin muayene öncesinde bildirilmesi önemlidir.