Şaşılık (strabismus) nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Şaşılık nedir?

Gözlerimizi hareket ettiren küçük kaslar, beynin kontrolüyle uyum içinde çalışır. Böylece iki göz aynı nesneye yönelir ve beyin iki görüntüyü tek ve derinlikli bir görüntüde birleştirir.

MedlinePlus şaşılığı, iki gözün aynı yöne dizilmediği bir bozukluk olarak tanımlar: Göz kasları birlikte çalışmadığında gözlerden biri bir nesneye, diğeri farklı bir yere bakar. Amerikan Pediatrik Oftalmoloji ve Şaşılık Derneği (AAPOS), şaşılığı gözlerin her türlü hizasızlığı olarak tanımlar ve ABD nüfusunun yaklaşık %4'ünü etkilediğini belirtir.

Şaşılık sürekli olabileceği gibi yalnız yorgunlukta, hastalıkta ya da uzağa bakarken ortaya çıkan aralıklı bir biçimde de görülebilir.

Şaşılık türleri

AAPOS, şaşılığı gözün kaydığı yöne göre şöyle sınıflandırır:

• Esotropya (içe kayma): Gözün burna doğru kaymasıdır; MedlinePlus en sık görülen biçimin bu "içe şaşılık" olduğunu belirtir.
• Ekzotropya (dışa kayma): Gözün kulağa doğru, dışa kaymasıdır.
• Hipertropya ve hipotropya: Gözlerden birinin diğerine göre yukarıda ya da aşağıda durmasıdır.

Bunların dışında, belirli göz sinirlerinin işlev kaybına ya da bazı doğuştan kas-sinir bozukluklarına bağlı özel şaşılık tipleri de vardır.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Gözlerin farklı yönlere bakması (sürekli ya da zaman zaman)
• Çift görme
• Gözlerin birlikte hareket etmemesi
• Görme keskinliğinde ya da derinlik algısında azalma

Çocuklar çoğu zaman çift görmekten yakınmaz. MedlinePlus, bunun nedeninin beynin kayan gözden gelen görüntüyü hızla yok saymaya başlaması ve tembel gözün (ambliyopi) gelişmesi olduğunu açıklar.

Bebeklerde gözlerin kayması

NHS'e göre üç aydan büyük bir bebekte gözlerin sürekli ya da tekrar tekrar farklı yönlere baktığı fark edilirse değerlendirme gerekir. Bebeğinizin gözleriyle ilgili herhangi bir kaygınız varsa bunu çocuk sağlığı izlem muayenelerinde dile getirebilirsiniz.

Erişkinlerde şaşılık

Erişkinlerde yeni başlayan şaşılık genellikle çift görmeye yol açar. NHS, erişkinlerde yeni ortaya çıkan şaşılık ya da çift görmenin hekim tarafından değerlendirilmesi gerektiğini vurgular.

Neden olur?

Çocuklarda

NHS'e göre çocuklarda şaşılık çoğunlukla gözün bir görme sorununu dengelemeye çalışmasından kaynaklanır. Bu görme sorunları şunlardır:

• Hipermetropi (uzağı daha iyi görme, yakını görmekte zorlanma)
• Miyopi (uzağı görememe)
• Astigmatizma (korneanın düzensiz kavisine bağlı bulanık görme)

MedlinePlus, çocukluk çağı şaşılıklarının çoğunda nedenin bilinmediğini ve bazı bebeklerin doğuştan ya da doğumdan kısa süre sonra başlayan şaşılıkla dünyaya geldiğini belirtir. Ailede şaşılık öyküsü önemli bir risk etkenidir.

Daha seyrek nedenler ve şaşılığın daha sık görüldüğü durumlar şunlardır (NHS, MedlinePlus, AAPOS):

• Serebral palsi, Down sendromu ve gelişimsel gecikmeler
• Prematüre retinopatisi (erken doğan bebeklerde retina damarlarının hastalığı)
• Hidrosefali, beyin tümörleri ve kafa travmaları
• Kızamık gibi bazı enfeksiyonlar

NHS, şaşılığın nadiren retinoblastom adı verilen çocukluk çağı göz kanserinin bir işareti olabileceğini de belirtir. Bu nedenle çocuktaki her şaşılık bir göz hekimince muayene edilmelidir.

Erişkinlerde

MedlinePlus ve AAPOS'a göre erişkinlerde şaşılık; diyabet, inme, damar sorunları, Graves hastalığı (tiroidin aşırı çalışmasıyla ilişkili bir bağışıklık hastalığı), yaralanmalar, sinir sistemi hastalıkları ve görme kaybı gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Neden erken tedavi önemli?

Şaşılık yalnız görünümle ilgili bir sorun değildir. NHS, tedavi edilmeyen şaşılığın şu sorunlara yol açabileceğini belirtir:

• Tembel göz (ambliyopi): Beyin, kayan gözden gelen görüntüyü dikkate almamaya başlar ve o gözün görmesi gelişmez. Bkz. Tembel göz (ambliyopi) nedir?
• Süregen çift görme
• Benlik algısı ve sosyal yaşam üzerinde olumsuz etkiler

MedlinePlus'a göre tembel göz yaklaşık 11 yaşına kadar tedavi edilmezse kalıcı hâle gelme olasılığı yüksektir. Bu nedenle çocuklarda erken tanı ve düzenli izlem büyük önem taşır.

Tanı nasıl konur?

Şaşılık tanısı göz hekiminin muayenesiyle konur. MedlinePlus'a göre değerlendirmede şu testler kullanılır:

• Kornea ışık yansıması testi: Gözlere ışık tutularak yansımanın her iki gözde aynı noktaya düşüp düşmediğine bakılır.
• Kapama-açma testi: Gözlerden biri kısa süre kapatılıp açılarak diğer gözün hareketi izlenir.
• Görme keskinliği ölçümü: Her gözün ne kadar iyi gördüğü ayrı ayrı değerlendirilir.
• Göz dibi (retina) muayenesi: Göz içindeki yapılar incelenir.

MedlinePlus'a göre değerlendirmeye ayrıntılı bir nörolojik muayene de eklenir; bu, özellikle erişkinde yeni başlayan şaşılıkta altta yatan nedenin araştırılması açısından önemlidir. Çocuklarda gözlük ihtiyacı olup olmadığı da muayenede belirlenir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, şaşılığın türüne, nedenine ve kişinin yaşına göre planlanır. NHS, MedlinePlus ve AAPOS'un aktardığı başlıca seçenekler şunlardır:

• Gözlük: NHS'e göre şaşılığa yol açan miyopi, hipermetropi veya astigmatizma gibi kırma kusurlarında gözlük kullanılır. MedlinePlus da gözlüğü tedavinin ilk adımları arasında sayar.
• Tembel göz tedavisi: Tembel göz varsa, sağlam göz belirli saatlerde kapatılarak (göz bandı) zayıf gözün kullanılması sağlanır. AAPOS, tembel gözün çoğunlukla göz kası ameliyatından önce tedavi edildiğini belirtir.
• Göz egzersizleri: NHS ve AAPOS, bazı şaşılık türlerinde göz egzersizlerinin tedavi seçenekleri arasında yer aldığını belirtir.
• Prizmalı gözlük: AAPOS, ışığı kırarak görüntünün yerini değiştiren prizmaları da seçenekler arasında sayar.
• İğne tedavisi: NHS, bazı durumlarda göz kasına ilaç enjekte edilerek kasın geçici olarak gevşetilebileceğini ve bu etkinin genellikle üç aydan kısa sürdüğünü belirtir.
• Ameliyat: Diğer yöntemler yeterli olmadığında göz kaslarının konumu ya da gerginliği ameliyatla değiştirilerek gözlerin hizası düzeltilmeye çalışılır. MedlinePlus, erişkinlerde ayarlanabilir dikiş tekniklerinin sık tercih edildiğini belirtir. Ayrıntılı bilgi için şaşılık ameliyatıyla ilgili yazımıza bakabilirsiniz.

MedlinePlus'a göre şaşılığı olan pek çok çocuk ve erişkin, tedaviden sonra da düzenli göz kontrolüne ihtiyaç duyar.

Tedavi sürecinde aileler nelere dikkat edebilir?

Çocuklarda şaşılık tedavisi çoğu zaman tek bir adımda bitmez; gözlük, kapama ve kontrol muayeneleri aylar hatta yıllar boyunca sürebilir. Bu süreçte ailenin desteği belirleyici olur. Aşağıdaki öneriler genel bir çerçeve sunar; çocuğunuza özel plan göz hekimi tarafından yapılır:

• Gözlüğü önerildiği gibi kullanın: Gözlük şaşılığın altında yatan kırma kusurunu düzeltmeye yöneliktir. Yalnız belirli saatlerde takılması gerektiği söylenmediyse çocuğun gözlüğü gün boyu kullanması önemlidir.
• Kapama tedavisini düzenli uygulayın: Göz bandı, tembel gözün çalışmasını sağlamak için sağlam gözün kapatılmasıdır. NHS, tembel göz tedavisinde bu yöntemin kullanıldığını belirtir. Bandın süresi ve sıklığı hekim tarafından belirlenir.
• Kontrolleri aksatmayın: Görme gelişimi çocukluk boyunca sürdüğü için tedaviye yanıt düzenli muayenelerle izlenir; gerekirse gözlük numarası veya kapama süresi değiştirilir.
• Çocuğun duygularını önemseyin: NHS, tedavi edilmeyen şaşılığın benlik algısını da etkileyebileceğini belirtir. Gözlük ya da bant nedeniyle yaşanan kaygıları konuşmak, öğretmenle iş birliği yapmak çocuğun tedaviye uyumunu kolaylaştırabilir.

Erişkinlerde ise tedaviye ek olarak şaşılığa yol açabilen diyabet, tiroid hastalığı veya damar sorunları gibi durumların düzenli izlenmesi önemlidir.