Kısaca
Tembel göz (tıbbi adıyla ambliyopi), bir gözün görmesinin çocuklukta normal şekilde gelişmemesidir; nadiren iki göz birden etkilenebilir. Göz yapısal olarak sağlıklı görünse bile beyin o gözden gelen görüntüyü yeterince kullanmaz ve güçlü göze yaslanır. ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI), tembel gözü çocuklarda görme kaybının en sık nedeni olarak tanımlar. Gözlük, göz bandı ve göz damlası gibi tedaviler, görme sistemi gelişmeye devam ederken başlandığında daha etkilidir; bu nedenle erken fark edilmesi önemlidir.
Tembel göz nedir?
Doğduğumuzda görme sistemi henüz olgunlaşmamıştır. Çocukluk boyunca beyin, iki gözden gelen net görüntüleri kullanarak görmeyi "öğrenir". Gözlerden biri bulanık görüyorsa ya da diğer gözle aynı yöne bakmıyorsa, beyin zamanla o gözden gelen görüntüyü bastırmaya başlar.
NHS, tembel gözü bir gözdeki görmenin düzgün gelişmemesi olarak tanımlar. NEI de bunu genellikle tek gözde görülen ve beynin o gözden gelen görüntüyü tanıyamadığı bir görme zayıflığı olarak açıklar. Beyin güçlü göze giderek daha fazla güvenir, zayıf gözün görmesi ise geride kalır.
NEI'ye göre her 100 çocuktan 3'üne kadarında tembel göz görülür. Çoğu zaman göz dışarıdan normal görünür; bu yüzden durum ancak bir göz muayenesinde fark edilebilir.
Tembel göze ne yol açar?
NEI, tembel gözün üç ana nedenini şöyle sıralar:
- Kırma kusurları (refraktif ambliyopi): Miyopi (uzağı görememe), hipermetropi (yakını görmekte zorlanma) veya astigmatizma (korneanın düzensiz kavisine bağlı bulanıklık) özellikle iki gözde farklı derecedeyse ve düzeltilmezse, bulanık gören göz tembelleşebilir.
- Şaşılık (strabismik ambliyopi): Gözlerden biri içe, dışa, yukarı ya da aşağı kaydığında beyin çift görmemek için kayan gözün görüntüsünü yok sayar. Bkz. Şaşılık (strabismus) nedir?
- Katarakt ve görmeyi engelleyen diğer durumlar: Göz merceğinin bulanıklaşması (katarakt) ya da NHS'in belirttiği gibi düşük göz kapağı, ışığın gözün içine net ulaşmasını engelleyerek tembel göze yol açabilir.
Risk etkenleri
NEI'ye göre şu çocuklarda tembel göz riski daha yüksektir:
- Erken doğan (prematüre) ya da düşük doğum ağırlığıyla doğan bebekler
- Ailesinde tembel göz veya başka göz hastalıkları bulunan çocuklar
- Gelişimsel yetersizliği olan çocuklar
Belirtileri nelerdir?
Tembel göz çoğu zaman sinsi ilerler. NHS, birçok çocuğun gördüğü görüntünün farklı olduğunu fark etmediğini ve görme sorunundan yakınmadığını vurgular. NHS ve NEI'nin sıraladığı olası işaretler şunlardır:
- Bir gözü kapatma ya da kısma
- Gözlerin farklı yönlere bakması (şaşılık)
- Başı yana eğerek bakma
- Gözlerde yorgunluk ve baş ağrısı
- Mesafeyi tahmin etmekte zorlanma; top yakalamak veya atmak gibi el-göz uyumu gerektiren işlerde güçlük
- Sık takılıp tökezleme
- Sık göz kırpma
NHS, ebeveynlerin çocuğun gözlerini sırayla kapatarak basit bir kontrol yapabileceğini belirtir: Sağlam göz kapatıldığında çocuk huzursuzlanıyor, elinizi itiyor ya da bakmakta zorlanıyorsa, açık kalan gözün görmesi zayıf olabilir. Bu gözlem tanı yerine geçmez; şüphe varsa göz muayenesi gerekir.
Tanı nasıl konur?
Tembel göz, göz muayenesiyle tanınır. NHS'e göre muayenede ışıklar, harf ya da resim tabloları ve farklı mercekler kullanılarak her gözün görmesi ayrı ayrı değerlendirilir. Gözün arka kısmını daha net görebilmek için göz damlası da kullanılabilir.
Muayenede yalnız görme keskinliği ölçülmez; tembel göze yol açabilecek kırma kusuru, şaşılık, katarakt veya kapak düşüklüğü gibi nedenler de araştırılır. Altta yatan neden belirlenmeden yalnız bant uygulamak yeterli olmayabilir; tedavi planı bu bulgulara göre şekillenir.
NEI, 3–5 yaş arasındaki tüm çocukların görmesinin en az bir kez kontrol edilmesini önerir. NEI'ye göre tembel gözlerin pek çoğu, aile bir sorun fark etmeden yalnız bu tür bir göz muayenesi sırasında ortaya çıkar. Bu nedenle çocuğunuz herhangi bir yakınmada bulunmasa bile göz muayenesinin zamanında yapılması önemlidir.
Göz muayenesi çocuklar için genellikle zorlayıcı değildir. Küçük yaştaki çocuklarda harf yerine resimli tablolar ya da çocuğun konuşmasını gerektirmeyen yöntemler kullanılabilir. Muayeneye çocuğun dinlenmiş olduğu bir saatte gitmek ve varsa daha önceki gözlük reçetelerini yanınızda götürmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Bu konuda
Tembel göz (ambliyopi) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi nasıl yapılır?
Tedavinin amacı, beynin zayıf gözü kullanmasını sağlamak ve o gözün görmesini geliştirmektir. Tedavi, nedene ve çocuğun yaşına göre planlanır. NHS ve NEI'nin aktardığı başlıca yöntemler şunlardır:
Gözlük
Kırma kusuru varsa ilk adım genellikle gözlüktür. Bazı çocuklarda yalnız gözlük kullanımı bile zayıf gözün görmesini geliştirebilir. NEI, uygun durumlarda kontakt lensin de kullanılabileceğini belirtir.
Göz bandı (kapama tedavisi)
Güçlü göz bir bantla kapatılarak beynin zayıf gözü kullanması sağlanır. NHS, bandın günde birkaç saat, aylar boyunca takılabildiğini belirtir. NEI'ye göre çocukların çoğu bandı günde 2 saat ya da daha uzun süre kullanır. Bandın ne kadar süreyle takılacağına hekim karar verir.
Göz damlası
Güçlü gözün görmesini geçici olarak bulanıklaştıran damlalar, bandın bir alternatifi olarak kullanılabilir. Böylece beyin yine zayıf gözü kullanmaya yönlendirilir. NEI bu amaçla atropin içeren damlaların kullanıldığını belirtir. Damlanın nasıl uygulanacağını hekiminiz anlatır.
Ameliyat
NHS'e göre tembel göze katarakt, düşük göz kapağı ya da şaşılık yol açıyorsa bu soruna yönelik ameliyat gerekebilir. Ameliyat tek başına tembel gözü düzeltmeyebilir; çoğu zaman ardından gözlük ve kapama tedavisi sürdürülür.
Tedavi ne kadar sürer?
NEI'ye göre görmedeki düzelme çoğu zaman birkaç hafta içinde fark edilmeye başlar, ancak tedavinin tam etkisini göstermesi aylar alabilir. Tedavi bittikten sonra da görmenin korunduğunu izlemek için kontroller sürer. NEI, tembel gözün geri dönmemesi için zaman zaman yeniden tedavi gerekebileceğini belirtir.
Tedavi hangi yaşta daha etkili?
Görme sistemi çocukluk boyunca gelişir ve bu dönemde tedaviye daha iyi yanıt verir. NHS, tedaviye ideal olarak 7 yaşından önce, görme hâlâ gelişirken başlanması gerektiğini belirtir.
NEI'ye göre tembel göz tedavisi erişkinlerde genellikle çocuklardakinden daha az etkilidir. Bu nedenle tedavinin ertelenmemesi ve çocukların göz taramalarının zamanında yapılması önem taşır. Daha büyük çocuklarda ve erişkinlerde de tedavi seçenekleri hekimle konuşulabilir.
Tedaviye uyumu kolaylaştırmak için
Göz bandı ve gözlük, özellikle küçük çocuklar için zorlayıcı olabilir. Aşağıdaki genel öneriler aileye yardımcı olabilir:
- Bandı takma saatlerini çocuğun keyif aldığı etkinliklerle (resim, yapboz, kitap okuma) eşleştirmek, bant süresini daha kolay geçirmesine yardımcı olabilir.
- Çocuğa tedavinin neden önemli olduğunu yaşına uygun bir dille anlatın.
- Okul ya da kreşteki öğretmeni bilgilendirin.
- Bandın deriyi tahriş etmesi gibi sorunlarda kendi başınıza tedaviyi bırakmak yerine hekiminize danışın.
- Kontrol muayenelerini aksatmayın; tedavi planı bu kontrollerde güncellenir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın veya acil servise gidin:
- Çocukta ya da erişkinde ani görme kaybı, göze darbe sonrası görmede bozulma veya gözde şiddetli ağrı varsa
Göz hekimine randevu alın:
- Çocuğunuz bir gözünü kapatıyor, kısıyor, başını eğerek bakıyor ya da gözleri farklı yönlere bakıyorsa
- Çocuğunuz sık tökezliyor, top yakalamakta zorlanıyor ya da sık göz yorgunluğundan ve baş ağrısından yakınıyorsa
- Ailede tembel göz, şaşılık veya çocukluk çağı göz hastalığı öyküsü varsa
- Çocuğunuz 3–5 yaş arasında olduğu hâlde henüz göz muayenesi olmadıysa (NEI)
- NHS'in önerisi doğrultusunda, çocuğunuzun görmesiyle ilgili endişeniz varsa ya da son iki yıl içinde göz muayenesi yapılmadıysa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Tembel göz kendiliğinden düzelir mi?
Genellikle hayır. Beyin zayıf gözü kullanmayı kendiliğinden öğrenmez; gözlük, kapama veya damla gibi tedavilerle desteklenmesi gerekir. Tedavi edilmeyen tembel göz kalıcı görme zayıflığına yol açabilir.
Tembel göz kaç yaşına kadar tedavi edilir?
NHS, tedaviye ideal olarak 7 yaşından önce başlanması gerektiğini belirtir. NEI'ye göre erişkinlerde tedavi genellikle daha az etkilidir; yine de her yaşta seçenekler göz hekimiyle konuşulabilir.
Göz bandı günde kaç saat takılır?
Süre, tembel gözün derecesine ve çocuğun yaşına göre hekim tarafından belirlenir. NEI'ye göre çocukların çoğu bandı günde 2 saat ya da daha uzun süre takar.
Tembel göz tedaviden sonra geri gelir mi?
Gelebilir. NEI, tembel gözün yeniden ortaya çıkmasını önlemek için zaman zaman tedavinin tekrarlanması gerekebileceğini belirtir. Bu nedenle tedavi bittikten sonra da kontroller önemlidir.
Tembel göz yalnız gözlükle düzelir mi?
Kırma kusuruna bağlı bazı tembel göz durumlarında gözlük tek başına görmeyi geliştirebilir. Gözlüğün yeterli olup olmadığı kontrol muayenelerinde değerlendirilir; gerekirse kapama veya damla tedavisi eklenir.
Tembel göz ile şaşılık aynı şey mi?
Hayır. Şaşılık gözlerin farklı yönlere bakmasıdır; tembel göz ise bir gözün görmesinin gelişmemesidir. Şaşılık tembel göze yol açabilir, ancak tembel göz düz bakan gözlerde de görülebilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
