Akciğer sönmesi (pnömotoraks): belirtileri, nedenleri, tedavisi

Pnömotoraks nedir?

Akciğerler, plevra adı verilen ince ve çift katlı bir zarla sarılıdır. Zarın bir katı akciğerin yüzeyini, diğer katı göğüs duvarının iç yüzünü örter. İki kat arasında normalde yalnızca çok az miktarda sıvı bulunur ve bu sayede akciğer her nefeste göğüs duvarıyla birlikte rahatça genişler.

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre pnömotoraksta bu iki zar arasına hava girer. Biriken hava akciğere dışarıdan baskı yapar ve akciğerin normal şekilde genişlemesini engeller; akciğer kısmen ya da tamamen söner. MSD Manual'a göre belirtilerin şiddeti; göğüs boşluğuna ne kadar hava girdiğine, akciğerin ne kadarının söndüğüne ve kişinin akciğer işlevlerinin pnömotorakstan önce ne durumda olduğuna bağlıdır. Bu nedenle aynı büyüklükteki bir pnömotoraks, sağlıklı genç bir kişide hafif yakınmalara yol açarken akciğer hastalığı olan birinde ciddi nefes darlığı yapabilir.

Tansiyon pnömotoraks

MSD Manual, biriken havanın basınç altında artmaya devam ettiği ve göğüs boşluğundaki büyük damarlara baskı yaptığı duruma tansiyon pnömotoraks adını verir. Bu durumda kalbe dönen kan azalır, tansiyon düşer ve şok gelişebilir. Tansiyon pnömotoraks hayatı tehdit eder ve havanın beklemeden boşaltılmasını gerektirir. MSD Manual'a göre böyle bir basınç birikimi yoksa, belirtiler çoğu zaman vücut duruma uyum sağladıkça hafifler.

Pnömotoraks türleri

MSD Manual pnömotoraksı nedenine göre şöyle sınıflandırır:

• Birincil (primer) kendiliğinden pnömotoraks: Bilinen bir akciğer hastalığı olmayan kişilerde ortaya çıkar. Genellikle akciğer yüzeyindeki küçük hava keseciklerinin (bül ya da bleb) patlamasıyla oluşur. MSD Manual'a göre en sık 40 yaşından genç, uzun boylu erkeklerde, özellikle de sigara içenlerde görülür.
• İkincil (sekonder) kendiliğinden pnömotoraks: KOAH, kistik fibrozis, astım ve tüberküloz gibi bir akciğer hastalığı olan kişilerde gelişir.
• Travmatik pnömotoraks: Göğüse alınan delici ya da künt yaralanmalar, kaburga kırıkları veya bazı tıbbi girişimler sonucu oluşur.
• Katamenial pnömotoraks: MSD Manual'a göre kadınlarda adet kanamasının başlamasından sonraki 48 saat içinde ortaya çıkan, nadir görülen bir türdür.

Nedenleri ve risk etkenleri

MedlinePlus ve MSD Manual'ın saydığı başlıca nedenler ve risk etkenleri şunlardır:

• Sigara: Tütün ve esrar kullanımı kendiliğinden pnömotoraks riskini artırır. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar
• Uzun boylu ve zayıf yapı: MedlinePlus bu beden yapısını risk etkenleri arasında sayar.
• Erkek cinsiyet ve genç yaş: MSD Manual'a göre birincil pnömotoraks en sık 40 yaş altı erkeklerde görülür.
• Akciğer hastalıkları: Astım, KOAH, kistik fibrozis, tüberküloz ve boğmaca gibi hastalıklar. Bkz. KOAH nedir? ve Astım nedir?
• Basınç değişiklikleri: Tüplü dalış ve yüksek irtifa.
• Yaralanmalar: Bıçak ya da ateşli silah yaralanmaları, kaburga kırıkları.
• Tıbbi işlemler: Göğse iğne ile yapılan bazı girişimler, solunum cihazına bağlı olmak (mekanik ventilasyon).

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre pnömotoraksın belirtileri şunlardır:

• Göğüste ya da omuzda aniden başlayan, batıcı tarzda ağrı; derin nefes alınca veya öksürünce artar
• Nefes darlığı
• Kuru öksürük
• Ağrının omuza, boyuna ya da karına yayılması

Daha ağır durumlarda şunlar da görülebilir:

• Göğüste sıkışma hissi
• Deride ve dudaklarda morarma
• Sersemlik, bayılacakmış gibi olma
• Hızlı kalp atışı
• Şok belirtileri: soğuk ve nemli deri, bilinç bulanıklığı

MSD Manual, belirtilerin hafif bir rahatsızlıktan hayatı tehdit eden bir tabloya kadar değişebildiğini belirtir; hafif belirtiler de değerlendirilmelidir. Göğüs ağrısının diğer nedenleri için Göğüs ağrısı nedenleri ve Nefes darlığı nedenleri yazılarına bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

Hekim önce yakınmaları dinler ve göğsü muayene eder. MedlinePlus'a göre steteskopla dinlendiğinde etkilenen tarafta solunum sesleri azalmış ya da hiç duyulmayabilir.

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre şu tetkikler kullanılabilir:

• Akciğer grafisi (göğüs röntgeni): Tanıda en sık kullanılan yöntemdir; biriken havayı ve akciğerin ne kadar söndüğünü gösterir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Küçük pnömotoraksları ve akciğerdeki hava keseciklerini daha ayrıntılı gösterebilir. Bkz. Tomografi nedir?
• Ultrason: MSD Manual'a göre bazı durumlarda yatak başında kullanılabilir.
• Kan gazı: Kandaki oksijen ve karbondioksit düzeyini gösterir.
• EKG: Kalp kaynaklı göğüs ağrısı nedenlerini ayırt etmeye yardım eder.

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavinin amacı, akciğer çevresinde biriken havayı ortadan kaldırmak ve akciğerin yeniden genişlemesini sağlamaktır. Hangi yöntemin seçileceği; pnömotoraksın büyüklüğüne, belirtilere ve altta bir akciğer hastalığı olup olmadığına göre belirlenir.

İzlem ve oksijen

MedlinePlus'a göre küçük pnömotorakslarda oksijen ve dinlenme yeterli olabilir. MSD Manual'a göre küçük pnömotoraksta biriken hava birkaç gün ile birkaç hafta içinde vücut tarafından emilir. Bu süreçte akciğerin durumu kontrol grafileriyle izlenir.

İğne ile havanın boşaltılması

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre biriken hava, göğüs duvarından ince bir iğne ya da kateterle girilerek boşaltılabilir (aspirasyon).

Göğüs tüpü

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre daha büyük pnömotorakslarda, kaburgalar arasından göğüs boşluğuna bir tüp (göğüs tüpü) yerleştirilerek biriken hava dışarı alınır. MSD Manual'a göre tüp, su kapaklı bir toplama sistemine ya da tek yönlü bir valfe bağlanır; bu düzenek havanın dışarı çıkmasına izin verirken geri girmesini engeller. Amaç, akciğerin yeniden genişlemesini sağlamaktır. Tüp takılı olduğu sürece kişi hastanede izlenir.

Ameliyat ve plevrodez

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre hava sızıntısı geçmiyorsa ya da pnömotoraks tekrarlıyorsa ameliyat gerekebilir. MSD Manual'a göre ameliyat, göğüs duvarındaki küçük kesilerden ilerletilen ince bir kamerayla (torakoskop) yapılabilir. Bunun yanında, iki zar katmanını birbirine yapıştırarak aralarında yeniden hava birikmesini önlemeye yönelik bir işlem olan plevrodez uygulanabilir. Akciğer ameliyatları hakkında bilgi için akciğer cerrahisi işlem sayfasına bakabilirsiniz.

Tekrarlama riski ve korunma

Pnömotoraks geçiren kişilerde yeniden pnömotoraks gelişebilir. MSD Manual'a göre birincil kendiliğinden pnömotoraks geçirenlerin yüzde 30'a kadarında tekrarlar. MedlinePlus, tekrarlama olasılığının uzun boylu ve zayıf olanlarda, sigara içmeye devam edenlerde ve daha önce iki kez pnömotoraks geçirmiş olanlarda daha yüksek olduğunu belirtir.

MedlinePlus'a göre pnömotoraksı önlemenin bilinen bir yolu yoktur; ancak riski azaltmak için şunlar önerilir:

• Sigarayı bırakmak: MSD Manual, pnömotoraks geçiren sigara içicilere bırakma desteği önerilmesi gerektiğini vurgular.
• Dalış güvenliği kurallarına uymak: MedlinePlus, tüplü dalış yapanların güvenlik kurallarına uymasını önerir.
• Basınç değişikliği içeren uğraşlarda hekime danışmak: MSD Manual'a göre dalgıçlar ve pilotlar gibi yüksek risk taşıyan kişilerde ilk pnömotorakstan sonra tekrarlamayı önlemeye yönelik ameliyat düşünülebilir.

Pnömotoraks sonrasında uçağa binme, dalış ve ağır egzersize dönüş zamanını mutlaka hekiminizle konuşun.