Akciğer zarında sıvı (plevral efüzyon) nedir, neden olur?

Plevral efüzyon nedir?

Akciğerler, plevra adı verilen iki katlı ince bir zarla sarılıdır. İç tabaka akciğerin yüzeyini, dış tabaka ise göğüs duvarının iç yüzünü örter. NHLBI'ye göre bu iki tabaka arasındaki ince boşluğa plevral boşluk denir. Normalde burada, nefes alıp verirken zarların birbirine sürtünmeden kaymasını sağlayan çok az miktarda sıvı bulunur.

MedlinePlus plevral efüzyonu, akciğeri ve göğüs boşluğunu saran doku tabakaları arasında sıvı birikmesi olarak tanımlar. NHLBI'ye göre bu durum, plevral boşluğa giren sıvı miktarı vücudun geri emebileceğinden daha fazla ya da daha hızlı olduğunda ortaya çıkar. Biriken sıvı akciğerin tam genişlemesini engelleyebilir ve nefes almayı zorlaştırabilir.

Plevral efüzyon türleri

MedlinePlus, plevral efüzyonu oluşum biçimine göre iki gruba ayırır. Bu ayrım, nedenin bulunmasında yol gösterir:

• Transüda tipi efüzyon: Damarlardaki basıncın artması ya da kandaki protein düzeyinin düşük olması nedeniyle sıvının plevral boşluğa sızmasıyla oluşur. MedlinePlus'a göre bu türün en sık nedeni kalp yetmezliğidir.
• Eksüda tipi efüzyon: Kan ya da lenf damarlarının tıkanması, iltihap, enfeksiyon, akciğer hasarı veya tümörler nedeniyle gelişir.

Hangi türün söz konusu olduğu, genellikle sıvıdan alınan örneğin laboratuvarda incelenmesiyle anlaşılır.

Akciğer zarında sıvı neden olur?

NHLBI'ye göre sıvı dengesindeki bozulmaya kalp, böbrek veya karaciğer yetmezliği ya da başka sağlık sorunları yol açabilir. Plevranın iltihaplanması (plörezi) ise enfeksiyon, tümör veya başka bir hastalığa bağlı olabilir. MedlinePlus ve NHLBI'nin belirttiği başlıca nedenler şunlardır:

• Kalp yetmezliği: Kalbin yeterince pompalayamaması damarlardaki basıncı artırır. Bkz. Kalp yetmezliği belirtileri ve tedavisi
• Enfeksiyonlar: Zatürre başta olmak üzere akciğer enfeksiyonları ve tüberküloz zarda iltihaba ve sıvı birikmesine yol açabilir. Bkz. Zatürre (pnömoni) belirtileri
• Kanser: Akciğer kanseri, akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) ya da başka organlardan yayılan kanserler sıvı birikmesine neden olabilir. Bkz. Mezotelyoma nedir?
• Akciğer embolisi: Akciğer damarlarının pıhtıyla tıkanması.
• Böbrek ve karaciğer hastalıkları: Vücutta sıvı ve protein dengesini bozabilir.
• Bağışıklık sistemi hastalıkları: NHLBI otoimmün hastalıkları risk etkenleri arasında sayar.

NHLBI ayrıca orak hücreli anemi ve bazı akciğer hastalıklarını da plevra hastalıkları için risk etkenleri arasında gösterir. Kan sulandırıcılar, bazı kanser ilaçları ve idrar yolu enfeksiyonunda kullanılan nitrofurantoin adlı antibiyotik gibi bazı ilaçların da riski artırabileceğini belirtir. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.

Belirtileri nelerdir?

Az miktardaki sıvı hiçbir belirti vermeyebilir ve başka bir nedenle çekilen göğüs filminde fark edilebilir. MedlinePlus ve NHLBI'nin sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Nefes darlığı
• Göğüs ağrısı; NHLBI'ye göre batıcı ya da bıçak saplanır gibi olabilir ve derin nefes alırken, öksürürken veya hapşırırken artar
• Öksürük
• Hızlı nefes alıp verme
• Ateş (özellikle enfeksiyona bağlı durumlarda)
• Hıçkırık
• Yorgunluk
• Hızlı kalp atışı
• Oksijen yetersizliğine bağlı olarak dudaklarda ve deride morarma
• Kaygı hissi

NHLBI, çocuklarda kilo alımının yavaşlamasının da bir belirti olabileceğini belirtir. Belirtilerin bir kısmı, sıvıya yol açan altta yatan hastalığa da bağlı olabilir. Bkz. Nefes darlığı neden olur?

Tanı nasıl konur?

Hekim önce yakınmalarınızı dinler ve sizi muayene eder. NHLBI'ye göre çok miktarda sıvı varsa göğse vurularak yapılan muayenede donuk bir ses duyulabilir. Tanıda şu tetkikler kullanılır:

• Göğüs filmi (akciğer grafisi): MedlinePlus'a göre sıvının varlığını göstermek için çoğu zaman yeterli olabilir.
• Ultrason: NHLBI'ye göre göğüsteki sıvıyı, havayı ve diğer anormal bulguları göstermek için kullanılır. Ayrıca sıvı alınacak yeri belirlemeye yardımcı olur. Bkz. Ultrason (USG) nedir?
• Bilgisayarlı tomografi: MedlinePlus'a göre bazı durumlarda göğüs tomografisi gerekebilir. Bkz. Bilgisayarlı tomografi (BT) nedir?
• Torasentez: Kaburgaların arasından ince bir iğneyle sıvıdan örnek alınır. MedlinePlus'a göre bu sıvı enfeksiyon, kanser hücreleri, protein düzeyi ve hücre sayısı açısından incelenir.
• Biyopsi ve endoskopik inceleme: NHLBI'ye göre gerektiğinde zardan doku örneği alınabilir ya da kameralı bir aletle göğüs boşluğunun içi incelenebilir.

Sıvının nedeni belirlendikten sonra tedavi bu nedene göre planlanır.

Tedavi nasıl yapılır?

NHLBI'ye göre tedavinin amacı belirtileri hafifletmek ve altta yatan hastalığı tedavi etmektir. Sıvının miktarına, nedenine ve yakınmalara göre şu yöntemler kullanılabilir:

• Altta yatan nedenin tedavisi: MedlinePlus'a göre kalp yetmezliğinde idrar söktürücüler, enfeksiyonda antibiyotikler, kanserde ya da diğer organ hastalıklarında ise o hastalığa yönelik tedaviler kullanılır.
• Torasentez: MedlinePlus'a göre sıvı fazlaysa ve göğüste baskı hissi yaratıyorsa iğneyle boşaltılabilir.
• Göğüs tüpü: NHLBI'ye göre göğüse yerleştirilen bir tüple sıvı, kan ya da hava boşaltılır. Bu süreç birkaç gün sürebilir ve tüp yerindeyken hastanede kalmak gerekebilir. MedlinePlus, kanser ya da enfeksiyona bağlı efüzyonlarda göğüs tüpüne sık başvurulduğunu belirtir.
• Kalıcı plevral kateter: NHLBI'ye göre yerinde bırakılan ince bir tüp sayesinde kişi ya da bakım veren, sıvıyı genellikle haftada birkaç kez evde boşaltabilir.
• Plörodez: Sıvı boşaltıldıktan sonra göğüs boşluğuna, zarın yüzeyini tahriş ederek iki tabakanın birbirine yapışmasını sağlayan bir madde verilir. NHLBI'ye göre böylece sıvının yeniden birikmesi önlenmeye çalışılır.
• Ameliyat: NHLBI'ye göre göğüs tüpüyle boşaltılamayan sıvı, irin ya da pıhtıların temizlenmesi için cerrahi gerekebilir.

Sıvı alınırken neler olur?

Sıvı boşaltılması ya da örnek alınması gerektiğinde yapılan torasentez, çoğunlukla kısa süren bir işlemdir. MedlinePlus'ın anlattığına göre:

• Yatağın ya da sandalyenin kenarına oturursunuz; başınızı ve kollarınızı önünüzdeki bir masaya dayarsınız.
• İğnenin gireceği yer çoğunlukla ultrasonla belirlenir ve deri lokal anestezi ile uyuşturulur. Uyuşturucu iğne yapılırken kısa süreli bir yanma hissi olabilir.
• İğne, kaburgaların arasından göğüs duvarını geçerek plevral boşluğa ilerletilir. Bu sırada ağrı ya da baskı hissedebilirsiniz.
• İşlem sırasında nefesinizi tutmanız ya da vermeniz istenebilir.
• Sıvı iğneyle çekilir ya da geçici bir kateter yerleştirilerek boşaltılır.
• İşlemden sonra akciğerde bir sorun olup olmadığını görmek için genellikle göğüs filmi ya da ultrason yapılır.

NHLBI'ye göre işlem ultrason eşliğinde yapıldığında komplikasyon olasılığı azalır. İşlemin ayrıntıları için hekiminizle konuşun.

Olası komplikasyonlar

MedlinePlus'a göre plevral efüzyonla ilişkili olası sorunlar şunlardır:

• Akciğer hasarı
• Sıvının enfekte olup irin toplaması (ampiyem)
• Sıvı alındıktan sonra göğüs boşluğunda hava toplanması (pnömotoraks)
• Akciğer zarının kalınlaşması ve iz dokusu oluşması

NHLBI, tedavi edilmeyen plevra hastalıklarının akciğerin tamamen sönmesi, şok veya sepsis (kana yayılan ağır enfeksiyon) gibi ciddi sorunlara yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle nedenin bulunması ve uygun tedavinin planlanması önemlidir.