Astım nedir? Belirtileri, tetikleyicileri ve tedavisi

Astım nedir?

Akciğerlere hava taşıyan borulara hava yolları (bronşlar) denir. Astımda bu hava yollarının iç yüzeyi süregen olarak iltihaplıdır ve çeşitli uyaranlara karşı aşırı duyarlıdır. Bir tetikleyiciyle karşılaşıldığında:

• Hava yollarının iç yüzeyi şişer,
• Hava yollarını çevreleyen kaslar kasılır,
• Hava yollarında daha fazla balgam üretilir.

Bu üç değişiklik hava yollarını daraltır ve havanın akciğerlere girip çıkmasını zorlaştırır. Sonuçta hırıltı, öksürük ve nefes darlığı ortaya çıkar.

Astım her yaşta görülebilir ve DSÖ'ye göre çocuklarda en sık görülen süregen hastalıktır. DSÖ verilerine göre astım 2023 yılında dünya genelinde tahminen 363 milyon kişiyi etkilemiş ve 442.000 ölüme yol açmıştır. Astımdan kaynaklanan ölümlerin önemli bir kısmı, tanı ve tedaviye erişimin yetersiz olduğu ülkelerde görülmektedir.

Astım belirtileri nelerdir?

• Hırıltılı solunum: Özellikle nefes verirken duyulan ıslık benzeri ses
• Öksürük: Çoğu zaman gece veya sabaha karşı artan, inatçı öksürük
• Nefes darlığı: Bazen istirahatte bile hissedilebilir
• Göğüste sıkışma veya baskı hissi

Belirtiler kişiden kişiye değişir ve genellikle gelip gider. Soğuk algınlığı gibi enfeksiyonlar sırasında, hava değişimlerinde veya egzersizle kötüleşebilir. Bazı kişilerde tek belirti uzun süren, özellikle gece artan bir öksürük olabilir.

Astımın kontrol altında olmadığını gösteren işaretler

• Belirtilerin haftada birkaç kez ortaya çıkması
• Astım nedeniyle gece uyanmak
• Rahatlatıcı inhaleri giderek daha sık kullanma ihtiyacı
• Günlük aktivitelerin, egzersizin ya da işin astım nedeniyle kısıtlanması

Bu işaretler, tedavinin gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.

Astım neden olur? Risk faktörleri

Astımın tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık ile çevresel etkenler birlikte rol oynar. DSÖ ve NHS'in belirttiği başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Aile öyküsü: Anne, baba veya kardeşlerde astım olması
• Alerjik hastalıklar: Egzama (atopik dermatit) veya alerjik rinit (saman nezlesi) gibi durumlar
• Erken yaşam dönemi etkenleri: Düşük doğum ağırlığı, erken doğum, bebeklikte tütün dumanına ve hava kirliliğine maruz kalma, çocuklukta geçirilen bazı solunum yolu enfeksiyonları
• Çevresel etkenler: Hava kirliliği, ev tozu akarları, küf, mesleki maruziyetler (kimyasallar, toz, buhar)
• Fazla kilo veya obezite
• Kentleşme

Sık görülen tetikleyiciler

Astımı olan bir kişide atakları başlatabilen tetikleyiciler kişiden kişiye farklıdır:

• Polen, ev tozu akarları, küf ve evcil hayvan tüyleri gibi alerjenler
• Soğuk algınlığı ve grip gibi solunum yolu enfeksiyonları
• Sigara dumanı, hava kirliliği, keskin kokular ve kimyasal buharlar
• Soğuk ve kuru hava, ani hava değişimleri
• Egzersiz
• Yoğun duygusal stres ve gülme, ağlama gibi güçlü duygusal tepkiler
• Bazı ilaçlar (bazı ağrı kesiciler gibi; tüm astımlılarda değil)

Astım nasıl teşhis edilir?

Astım tanısı; belirtilerin öyküsü, muayene ve akciğer fonksiyon testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Hekim şu testleri isteyebilir:

• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Kişinin derin bir nefes alıp cihaza hızla üflemesiyle akciğerlerin ne kadar ve ne hızla hava çıkarabildiği ölçülür. Hava yolu daralmasının bronş açıcı ilaçla düzelip düzelmediğine de bakılabilir.
• Zirve akım (peak flow) ölçümü: Evde kullanılabilen küçük bir cihazla birkaç hafta boyunca nefes akım hızı ölçülerek gün içindeki ve günler arasındaki değişkenlik izlenir.
• Alerji testleri: Tetikleyici alerjenleri belirlemek için deri testi veya kan testi yapılabilir.
• Diğer testler: Bazı durumlarda kan testleri, nefeste iltihap belirtecinin ölçülmesi veya göğüs röntgeni gibi incelemeler istenebilir.

Küçük çocuklarda solunum testleri yapmak zor olabileceği için tanı çoğu zaman belirtilerin seyrine ve tedaviye verilen yanıta göre konur.

Astım nasıl tedavi edilir?

Astımın tedavisi bulunmuyor; ancak doğru tedaviyle çoğu kişide belirtiler iyi kontrol edilir. Tedavinin temelini, ilacı doğrudan akciğerlere ulaştıran inhalerler oluşturur.

İnhaler türleri

• Rahatlatıcı (kurtarıcı) inhalerler: Hava yollarını çevreleyen kasları gevşeterek belirtileri hızla hafifletir. Atak sırasında veya belirtiler başladığında kullanılır.
• Koruyucu (kontrol edici) inhalerler: Genellikle kortizon içerir ve hava yollarındaki iltihabı azaltır. Belirti olmasa bile düzenli kullanılır; amacı atakları önlemektir.
• Kombine inhalerler: Koruyucu ve uzun etkili rahatlatıcı ilacı bir arada içerir. Bazı tedavi planlarında aynı inhaler hem düzenli hem de belirti olduğunda kullanılır.

Hangi inhalerin, nasıl ve ne sıklıkla kullanılacağı hekim tarafından kişiye özel olarak belirlenir.

İnhaler tekniği

İnhaler ilaçların etkili olabilmesi için doğru teknikle kullanılması çok önemlidir. İnhalerle birlikte kullanılan ara hazne (spacer), ilacın akciğerlere daha iyi ulaşmasına yardımcı olur; özellikle çocuklarda sık kullanılır. Kontrollerinizde inhaler tekniğinizi hekiminize veya eczacınıza göstermeniz, hataların düzeltilmesini sağlar.

Diğer tedaviler

• Ağızdan alınan bazı ilaçlar
• Ağır astımı olan seçilmiş hastalarda, iltihaba yol açan belirli maddeleri hedefleyen biyolojik ilaçlar
• Alerjik astımda bazı kişilerde alerjen immünoterapisi (aşı tedavisi)

Astım eylem planı

Hekiminizle birlikte hazırlayacağınız yazılı bir astım eylem planı; ilaçlarınızı ne zaman ve nasıl kullanacağınızı, astımınızı nasıl izleyeceğinizi, tetikleyicilerden nasıl kaçınacağınızı ve belirtiler kötüleştiğinde ne yapacağınızı gösterir. Bu planın bir kopyasını yanınızda taşımanız ve çocuklarda okulla paylaşılması önerilir.

Astım krizinde ne yapılmalı?

Astım krizi (atak), belirtilerin hızla ve belirgin şekilde kötüleşmesidir. Atak sırasında:

1. Dik oturun; öne doğru hafifçe eğilmek nefes almayı kolaylaştırabilir. Sakin kalmaya çalışın.
2. Rahatlatıcı inhalerinizi eylem planınızda ve hekiminizin talimatlarında belirtildiği şekilde kullanın.
3. Belirtiler düzelmiyorsa, kötüleşiyorsa veya inhaleriniz yanınızda değilse 112'yi arayın.

Astım krizleri ciddi olabilir ve hayatı tehdit edebilir. Hafif görünen belirtileri bile eylem planınıza göre değerlendirin.

Astımla yaşamak

• Koruyucu ilaçlarınızı, kendinizi iyi hissettiğinizde de düzenli kullanın.
• Rahatlatıcı inhalerinizi her zaman yanınızda taşıyın.
• Tetikleyicilerinizi belirleyin ve mümkün olduğunca kaçının.
• Sigara içmeyin; sigara dumanının bulunduğu ortamlardan uzak durun.
• Grip aşısı gibi aşılar konusunda hekiminizin önerilerini sorun.
• Düzenli egzersiz yapın; egzersizle tetiklenen astımınız varsa hekiminizle egzersiz öncesi önlemleri konuşun.
• Kontrollerinizi aksatmayın; tedavinizin gerektiğinde azaltılması veya artırılması için düzenli değerlendirme önemlidir.

Astım hakkında doğru bilinen yanlışlar

• "İnhaler bağımlılık yapar." Astım ilaçları bağımlılık yapmaz. Koruyucu inhalerlerin düzenli kullanılması, hastalığın uzun süreli olmasından kaynaklanır.
• "Belirtim yokken ilaca gerek yok." Koruyucu inhalerler hava yollarındaki iltihabı azaltmak için belirti olmasa da düzenli kullanılır. Kendi başınıza bırakmak atak riskini artırabilir.
• "Astımlılar egzersiz yapmamalı." Astımı kontrol altında olan kişilerin çoğu düzenli egzersiz yapabilir; hareket genel sağlığı ve akciğer kapasitesini destekler.
• "Astım sadece çocukluk hastalığıdır." Astım her yaşta başlayabilir; yetişkinlikte ilk kez ortaya çıkan astım da sık görülür.