Lösemi (kan kanseri) nedir? Belirtileri, türleri ve tedavisi

Lösemi nedir?

Kemik iliği, kemiklerin içinde bulunan ve kan hücrelerini üreten süngerimsi dokudur. Burada üç temel kan hücresi üretilir:

• Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar): Vücuda oksijen taşır.
• Beyaz kan hücreleri (akyuvarlar): Enfeksiyonlarla savaşır.
• Trombositler (kan pulcukları): Kanın pıhtılaşmasına yardımcı olur.

MedlinePlus, lösemiyi kan hücrelerinin kanserleri için kullanılan bir terim olarak tanımlar ve hastalığın kemik iliğinde başladığını belirtir. Anormal hücreler çoğaldıkça sağlıklı kan hücrelerini dışarıda bırakır ve onların normal işlevini bozar. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI), örneğin akut miyeloid lösemide kemik iliğinin miyeloblast adı verilen anormal beyaz kan hücreleri ürettiğini; lösemi hücreleri biriktikçe sağlıklı trombositler, kırmızı kan hücreleri ve diğer beyaz kan hücreleri için daha az yer kaldığını ve bunun kanama, kansızlık ve enfeksiyona yol açabildiğini açıklar.

Lösemi türleri

MedlinePlus, lösemileri iki şekilde sınıflandırır:

İlerleme hızına göre:

• Akut lösemi: Hızlı gelişir ve hızlı tedavi gerektirir.
• Kronik lösemi: Yavaş ilerler; MedlinePlus'a göre başlangıçta hiç belirti vermeyebilir.

Etkilenen hücre türüne göre:

• Lenfositik (lenfoblastik) lösemi: Lenfosit adı verilen beyaz kan hücrelerinden kaynaklanır.
• Miyeloid lösemi: Diğer beyaz kan hücresi türlerini ve kan hücrelerinin öncüllerini etkiler.

Bu iki sınıflamanın birleşmesiyle dört ana tür ortaya çıkar:

• Akut lenfoblastik lösemi (ALL)
• Akut miyeloid lösemi (AML)
• Kronik lenfositik lösemi (KLL)
• Kronik miyeloid lösemi (KML)

MedlinePlus'a göre ALL çocuklarda en sık görülen kanser türüdür. Lösemi türü; tedavi seçeneklerini ve hastalığın seyrini doğrudan etkilediği için tanının ayrıntılı testlerle konması gerekir.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'ın ve NHS'in akut lenfoblastik lösemi için sıraladığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Yorgunluk, halsizlik ve güçsüzlük. Bkz. Sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur?
• Solukluk
• Kolay ya da nedensiz morarma ve kanama; burun ve diş eti kanamaları
• Deride kanamaya bağlı küçük kırmızı noktalar (peteşi)
• Sık hastalanma ya da enfeksiyonlardan geç iyileşme
• Ateş ve gece terlemesi
• Boyun, koltuk altı ya da kasıkta lenf bezi büyümesi. Bkz. Lenf bezi büyümesi (lenfadenopati)
• Kemik ya da eklem ağrısı
• İştahsızlık ve açıklanamayan kilo kaybı
• Nefes darlığı
• Karında şişlik ve rahatsızlık hissi

NHS, daha seyrek olarak baş ağrısı, kusma, görme sorunları, nöbetler, öksürük ile yüz, boyun ve kollarda şişlik ve kızarıklık görülebileceğini belirtir.

NCI'ye göre akut lösemide belirtiler çoğu zaman tanıdan yaklaşık 4–6 hafta önce gelişir. Kronik lösemide ise MedlinePlus'a göre başlangıçta belirti olmayabilir.

NHS, bu belirtilerin pek çok başka durumda da görülebildiğini ve kanser anlamına gelmediğini vurgular; ancak geçmeyen belirtilerin değerlendirilmesi önemlidir.

Neden olur, risk etkenleri nelerdir?

MedlinePlus'a göre lösemi, kan hücrelerinin genetik materyalinde (DNA) meydana gelen değişikliklerden kaynaklanır; bu değişikliklerin nedeni çoğu zaman bilinmez. Risk yaşla birlikte artar.

NCI, akut miyeloid lösemi için şu risk etkenlerini sıralar:

• Erkek olmak ve ileri yaş
• Sigara içmek. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar
• Daha önce başka bir hastalık nedeniyle kemoterapi ya da radyoterapi almış olmak
• Benzen gibi bazı kimyasallara maruz kalmak
• Miyelodisplastik sendrom gibi bazı kan hastalıkları

Risk etkenlerinin varlığı lösemi gelişeceği anlamına gelmez; risk etkeni olmayan kişilerde de lösemi görülebilir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus ve NCI'ye göre lösemi tanısında şu adımlar izlenir:

• Fizik muayene ve öykü: Hekim belirtileri, geçirilmiş hastalıkları ve muayene bulgularını değerlendirir.
• Tam kan sayımı: Kırmızı ve beyaz kan hücreleri ile trombositlerin sayısı ve hemoglobin düzeyi ölçülür. Bkz. Hemogram (tam kan sayımı) nedir? ve Lökosit değerleri
• Periferik yayma: Kan örneği bir lam üzerine yayılarak hücrelerin türü ve şekli mikroskop altında incelenir.
• Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi: İnce bir iğneyle kemik iliği sıvısı ve doku örneği alınarak lösemi hücrelerinin varlığı araştırılır.
• Genetik ve özel testler: NCI'ye göre akım sitometri, kromozom (sitogenetik) analizi ve moleküler testlerle lösemi hücrelerindeki belirli değişiklikler saptanır. Bu bilgiler hem lösemi türünün belirlenmesinde hem de tedavi seçiminde kullanılır.
• Lomber ponksiyon: NCI'ye göre bazı durumlarda löseminin beyin ve omuriliğe yayılıp yayılmadığını anlamak için bel bölgesinden beyin-omurilik sıvısı alınabilir.

Tedavi nasıl yapılır?

Lösemi tedavisi, hematoloji uzmanlarının yer aldığı bir ekip tarafından planlanır. Tedavi; lösemi türüne, hücrelerdeki genetik değişikliklere, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre belirlenir. MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca seçenekler şunlardır:

• Kemoterapi: Kanser hücrelerini öldüren ilaçlarla yapılan tedavi. Bkz. Kemoterapi nedir?
• Radyoterapi: Yüksek enerjili ışınlarla kanser hücrelerinin hedeflenmesi
• Kök hücre nakliyle birlikte kemoterapi: Yüksek doz tedavinin ardından sağlıklı kan yapıcı hücrelerin verilmesi
• Hedefe yönelik tedavi: Lösemi hücrelerinin belirli özelliklerini hedefleyen ilaçlar

Tedavi aşamaları

NCI, akut miyeloid lösemi tedavisinin genellikle iki aşamada yürütüldüğünü belirtir:

1. İndüksiyon (başlangıç) tedavisi: Kandaki ve kemik iliğindeki lösemi hücrelerini yok ederek hastalığı baskılamayı (remisyon) amaçlar.
2. Konsolidasyon (pekiştirme) tedavisi: Remisyon sağlandıktan sonra, kalmış olabilecek lösemi hücrelerini ortadan kaldırmayı ve hastalığın geri dönmesini önlemeyi amaçlar.

Destek tedavileri

NCI'ye göre tedavi sürecinde kan nakilleri ile enfeksiyonları önlemek ve tedavi etmek için antibiyotik ve mantar ilaçları kullanılır. Löseminin kendisi ve tedavisi bağışıklık sistemini zayıflattığı için enfeksiyonlardan korunma büyük önem taşır.

Tedavi sürecinde dikkat edilmesi gerekenler

Lösemi tedavisi uzun ve yoğun olabilir. Aşağıdaki genel öneriler süreci kolaylaştırabilir; size özel öneriler tedavi ekibinizden gelir:

• Ateş, titreme ya da enfeksiyon belirtilerinde kimi arayacağınızı ve nereye başvuracağınızı önceden öğrenin.
• El hijyenine özen gösterin ve kalabalık ortamlarda enfeksiyon riskini azaltmaya çalışın. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
• Aşı, bitkisel ürün ve yeni ilaç kullanımını mutlaka ekibinize danışın.
• Kanama eğilimi varsa diş fırçalama ve tıraş gibi günlük işlerde dikkatli olun.
• Duygusal destek almaktan çekinmeyin; tanı ve tedavi süreci hem hasta hem aile için zorlayıcı olabilir.

Tedavi sonrası izlem

Tedavinin yoğun dönemi bittikten sonra da izlem sürer. NCI, pekiştirme tedavisinin amacının kalmış olabilecek lösemi hücrelerini yok ederek hastalığın geri dönmesini önlemek olduğunu belirtir; bu da hastalığın tedavi sonrasında yeniden ortaya çıkabileceğini gösterir. Bu nedenle tedavi sonrasında düzenli aralıklarla kan sayımı ve muayene yapılır, gerekirse kemik iliği incelemesi tekrarlanır.

İzlem döneminde yorgunluk, solukluk, kolay morarma, tekrarlayan enfeksiyonlar ya da kemik ağrısı gibi yakınmaların yeniden başlaması hekime bildirilmelidir. Tedavi sırasında ve sonrasında yaşadığınız yan etkileri, yorgunluğu ve kaygılarınızı kontrollerde açıkça paylaşmanız, ekibin size uygun destek ve izlem planı hazırlamasına yardımcı olur. Çocuklarda bu planlama aileyle birlikte yapılır. Hangi kontrollerin ne sıklıkla yapılacağını tedavi ekibiniz belirler.