Arteriyel Doppler ultrasonografi nedir, nasıl yapılır?

Arteriyel Doppler nedir?

NHLBI'ye göre ultrason, yüksek enerjili ses dalgalarıyla doku ve organlara bakan, ağrı yapmayan bir testtir; ses dalgalarının oluşturduğu yankılar bilgisayar ekranında görüntüye dönüştürülür. Doppler ultrason ise atardamarlarda kan akışının azaldığı ya da tıkandığı bölgeleri bulur ve kanın atardamarlardan ne hızla aktığını ölçer. Doppler ultrasonun genel çalışma ilkesi için bkz. Doppler ultrason nedir?

MedlinePlus, kol ve bacak Doppler incelemesini, kol ve bacaklardaki büyük atardamar ve toplardamarlarda kan akışına bakan bir ultrason tetkiki olarak tanımlar. "Arteriyel" sözcüğü, incelemenin atardamarlara odaklandığını anlatır. Aynı yöntemle toplardamarlara da bakılabilir; toplardamarlardaki pıhtı ve yetmezlik sorunları için bkz. Venöz Doppler ultrasonografi

MedlinePlus'a göre bu test, atardamar ve toplardamarlara bakmak için ilk basamak olarak yapılır; daha sonra bazen damarların ilaçlı (kontrastlı) röntgen görüntülemesi (arteriyografi) gerekebilir.

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus, kol ve bacak Doppler incelemesinin atardamarlarla ilgili şu durumlarda kullanıldığını belirtir:

• Ateroskleroz ve periferik arter hastalığı (PAH): Bacak ya da kol atardamarlarında daralma veya tıkanma şüphesi.
• Atardamar yaralanmaları: Atardamarlarda hasar olup olmadığına bakmak.
• Damar ameliyatları sonrası izlem: Atardamar onarımlarının ve bypass greftlerinin (kan akışını tıkalı bölgenin ötesine taşıyan yeni damar yolu) izlenmesi.

NHLBI'ye (ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü) göre periferik arter hastalığında şu yakınmalar Doppler incelemesinin istenmesine yol açabilir:

• Yürürken ya da merdiven çıkarken bacaklarda ağrı, sızı, ağırlık hissi ya da kramp; dinlenince geçmesi
• Ayak tırnaklarının ve bacak tüylerinin uzamasının durması, bir ayağın diğerinden soğuk olması, ayak ya da bacakta solukluk, renk değişikliği veya morarma
• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ve karıncalanma
• İleri evrede dinlenirken bile süren bacak ağrısı
• Ayak parmaklarında, ayakta ya da bacakta yavaş iyileşen veya iyileşmeyen yaralar

NHLBI'ye göre PAH'lı kişilerin yaklaşık dörtte biri tipik belirtiler yaşar; yarısından fazlasında belirtiler tipik değildir ve yaklaşık beşte birinde hiç belirti yoktur. Hekim değerlendirme sırasında diyabet, kalp hastalığı ve kronik böbrek hastalığı gibi diğer hastalıkları, şimdiki ya da geçmişteki sigara kullanımını ve ailede PAH, kalp hastalığı ya da başka damar hastalıkları öyküsünü de sorar.

Tetkikten önce genellikle bir muayene yapılır. NHLBI'ye göre hekim önce yakınmalarınızı, risk etkenlerinizi ve tıbbi geçmişinizi sorar; ardından bacaklardaki nabızların zayıf olup olmadığını kontrol eder, stetoskopla damarlarda anormal bir akış sesi olup olmadığını dinler ve bacak ile ayaklarda şişlik, yara ya da solukluk gibi sorunlara bakar. Bu ilk değerlendirmenin ardından gerekli görülürse ABI ölçümü ve Doppler incelemesi gibi testlere geçilir.

Ayak bileği-kol indeksi (ABI) nedir?

NHLBI'ye göre periferik arter hastalığı değerlendirmesinde çoğu zaman ilk yapılan test ayak bileği-kol indeksidir (ABI). Bu testte ayak bileğinden ve koldan ölçülen kan basınçları karşılaştırılır. MedlinePlus da Doppler incelemesi sırasında uyluk, baldır, ayak bileği ve kola çeşitli noktalarda tansiyon manşonları yerleştirilebileceğini belirtir.

NHLBI'nin verdiği değerlendirme aralıkları şöyledir:

• 1,00 ya da üzeri: Sağlıklı kabul edilir.
• 0,90'ın altı: Periferik arter hastalığını düşündürür.
• 0,40'ın altı: Ağır hastalığı gösterir.

NHLBI'ye göre ayak bileğindeki atardamarlarda sorun varsa bunun yerine ayak başparmağındaki kan basıncının ölçüldüğü ayak parmağı-kol indeksi kullanılabilir; bu indeksin 0,7'nin altında olması anormal kabul edilir. Gerekirse egzersiz sonrası ABI ölçümü, altı dakika yürüme testi ve bacağın farklı bölümlerinde basınç ölçülen segmental Doppler testi de yapılabilir.

Tetkike hazırlık

• MedlinePlus, incelenecek kol ya da bacaktaki giysilerin çıkarılması gerektiğini belirtir.
• Sigara: MedlinePlus'a göre sigara içmek bu testin sonuçlarını değiştirebilir; çünkü nikotin kol ve bacak atardamarlarının daralmasına yol açabilir. Tetkikten önce sigara konusunda size verilen talimatı ekibe sorun.
• Kurumunuzun size verdiği diğer hazırlık talimatlarına uyun.

İşlem nasıl yapılır?

MedlinePlus'a göre tetkik ultrason ya da radyoloji biriminde, bir hastane odasında veya damar laboratuvarında yapılır:

1. İncelenecek kol veya bacak açılır.
2. Transdüser (prob) adı verilen el cihazına suda çözünen bir jel sürülür. Bu cihaz, incelenen atardamar ya da toplardamara yüksek frekanslı ses dalgaları yönlendirir.
3. NHLBI'ye göre el cihazı cildin üzerinde gezdirilir ve bilgisayar ses dalgalarını atardamarlardaki kan akışının görüntülerine dönüştürür.
4. Gerekirse uyluk, baldır, ayak bileği ve kolun farklı noktalarına tansiyon manşonları takılarak basınç ölçümleri alınır.

MedlinePlus'a göre incelemeyi yapan kişi bazen toplardamarda pıhtı olmadığından emin olmak için damara bastırabilir; bazı kişiler bu baskıdan dolayı hafif ağrı hissedebilir.

Sonuçlar ne anlatır?

MedlinePlus'a göre normal bir incelemede damarlarda daralma, pıhtı ya da tıkanma görülmez ve atardamarlarda kan akışı olağandır. Anormal sonuçlar ise şunları gösterebilir:

• Atardamarda daralma ya da anormal genişleme
• Atardamarın pıhtıyla tıkanması
• Ateroskleroza bağlı atardamar tıkanıklığı
• Soğuk ya da duygusal etkenlerle tetiklenen atardamar kasılmaları (spastik atardamar hastalığı)
• Toplardamarda pıhtı (derin ven trombozu), toplardamar tıkanması ya da toplardamarlarda kanın ters yönde akması

Sonuçlar, muayene bulgularınız ve yakınmalarınızla birlikte tetkiki isteyen hekim tarafından yorumlanır.

Sonraki adımlar

NHLBI'ye göre tedavi planlaması için daha ayrıntılı görüntüleme gerekirse BT anjiyografi, MR anjiyografi ya da kateterle yapılan anjiyografi istenebilir. BT anjiyografide ve kateterle yapılan anjiyografide özel bir boya verilir ve röntgen çekilir; NHLBI, MR anjiyografinin vücudunda metal implant bulunan kişiler için güvenli olmayabileceğini belirtir. Kateterle anjiyografi, bacak ya da ayaklarda ciddi ağrı olduğunda veya tedaviler ya da diğer testler yeterli olmadığında önerilebilir. Hangi tetkikin gerektiğine hekiminiz karar verir.

Neden erken değerlendirme önemlidir?

NHLBI, tedavi edilmeyen periferik arter hastalığının ilerleyerek enfeksiyonlara ve uzuv kaybına yol açabileceğini; ayrıca belirtisi olsun ya da olmasın bu hastalığı olan herkesin kalp-damar hastalıkları açısından da yüksek risk taşıdığını vurgular. Bu nedenle bacak damarlarında bir sorun saptanması, genel kalp-damar sağlığınızın da gözden geçirilmesi için bir fırsattır. NHLBI'ye göre tanı sürecinde kolesterol, trigliserit ve kan şekeri düzeylerine bakan kan testleri de istenebilir.

Hekiminize sorabileceğiniz sorular

Tetkik sonucunu konuşurken aklınızda olması yararlı olabilecek bazı sorular:

• Daralma ya da tıkanma hangi damarda ve ne düzeyde?
• Yakınmalarım bu bulguyla açıklanıyor mu, yoksa başka bir neden araştırılmalı mı?
• Ek bir görüntüleme (BT ya da MR anjiyografi) gerekli mi?
• Yürüme egzersizi benim için uygun mu, nasıl bir program izlemeliyim?
• Kontrol Doppler incelemesi ne zaman yapılmalı?
• Ayak bakımında nelere dikkat etmeliyim?

Sorularınızı önceden not etmek görüşmeyi kolaylaştırır.

Riskleri var mı?

MedlinePlus, bu tetkikin bir riski olmadığını belirtir. NHLBI'ye göre Doppler ultrason, periferik arter hastalığının tanısına yardım etmenin yanı sıra tedavilerin ne kadar işe yaradığını izlemek için de kullanılabilir. MedlinePlus ayrıca sigarayı bırakmanın kalp ve dolaşım sistemiyle ilgili sorun riskini azalttığını hatırlatır.