Kısaca
Omurilik yaralanması, beyinden gelen sinir sinyallerini vücuda ileten omuriliğin bir kaza, düşme ya da hastalık nedeniyle zarar görmesidir. Yaralanmanın düzeyine ve ağırlığına göre kollarda ve bacaklarda güçsüzlük ya da felç, his kaybı, solunum güçlüğü, idrar ve bağırsak kontrolünde sorunlar ortaya çıkabilir. Omurilik yaralanmasından şüphelenilen kişi, hayati bir tehlike olmadıkça yerinden kıpırdatılmamalıdır. Düşme, kaza ya da dalış sonrası boyun veya sırt ağrısı, kol ya da bacaklarda uyuşma veya güçsüzlük varsa hemen 112 aranmalıdır.
Omurilik ve omurilik yaralanması nedir?
Omurilik, beyinden aşağıya doğru uzanan ve omurga kemiklerinin oluşturduğu kanalın içinde korunan bir sinir demetidir. Beyinden gelen hareket komutlarını kaslara iletir; deriden, kaslardan ve iç organlardan gelen duyu bilgilerini beyne taşır. Solunum, kan basıncı, vücut ısısı, idrar ve bağırsak kontrolü gibi işlevlerin düzenlenmesinde de rol oynar.
MedlinePlus, omurilik travmasını omuriliğin zarar görmesi olarak tanımlar. Bu zarar doğrudan bir yaralanmayla ya da omurilik çevresindeki kemik, doku veya damarları etkileyen hastalıklarla oluşabilir. WHO'nun tahminine göre 2021'de dünyada yaklaşık 15,4 milyon kişi omurilik yaralanmasıyla yaşıyordu ve erkekler kadınlardan daha sık etkilenir.
Nedenleri
WHO, omurilik yaralanmalarını iki gruba ayırır:
Travmaya bağlı (travmatik) yaralanmalar
WHO'ya göre önde gelen nedenler düşmeler ve trafik kazalarıdır; bunları şiddet ile iş ve spor yaralanmaları izler. MedlinePlus ise şu nedenleri sayar:
- Trafik kazaları
- Düşmeler
- Sığ suya baş üstü atlama (dalış yaralanmaları)
- Spor yaralanmaları
- Saldırılar ve ateşli silah yaralanmaları
MedlinePlus'a göre artrit, kemik erimesi (osteoporoz) ya da omurga kanalı darlığı gibi nedenlerle zayıflamış bir omurgada daha hafif bir yaralanma bile omuriliğe zarar verebilir. Bkz. Osteoporoz nedir?
Travma dışı (travmatik olmayan) nedenler
WHO'ya göre omurilik; tümörler, dejeneratif (yıpranmaya bağlı) ve damarsal hastalıklar, enfeksiyonlar, toksinler ve doğumsal kusurlar gibi nedenlerle de zarar görebilir. WHO, özellikle yaşlanan nüfuslarda travma dışı nedenlerin arttığını belirtir.
Belirtileri nelerdir?
Belirtiler; yaralanmanın omuriliğin hangi düzeyinde olduğuna ve omuriliğin tamamen mi, kısmen mi etkilendiğine göre değişir. Genel bir kural olarak, yaralanma düzeyinin altındaki bölgelerde hareket ve his etkilenir. MedlinePlus'a göre:
Boyun bölgesi (servikal) yaralanmaları
- Kollarda ve bacaklarda güçsüzlük ya da felç
- His kaybı
- Boynun üst kısmındaki yaralanmalarda solunum kaslarının etkilenmesi ve ciddi solunum sorunları
Göğüs bölgesi (torakal) yaralanmaları
- Bacaklarda güçsüzlük ya da felç
- Kan basıncı sorunları
- Vücut ısısını düzenlemede güçlük
Bel ve kuyruk sokumu bölgesi (lomber ve sakral) yaralanmaları
- Bir ya da iki bacakta güçsüzlük
- İdrar ve bağırsak kontrolünde sorunlar
Yaralanma kısmi ise hareket ve hissin bir bölümü korunabilir; tam yaralanmalarda ise yaralanma düzeyinin altında hareket ve his tamamen kaybolabilir.
İlk yardım: kişiyi kıpırdatmayın
Omurilik yaralanmasında ilk dakikalarda yapılan hatalar hasarı artırabilir. MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:
- 112'yi arayın. Hareket ya da his kaybı varsa beklemeden acil yardım isteyin.
- Kişiyi yerinden oynatmayın. Hemen kaçınılması gereken bir tehlike yoksa kişiyi bulunduğu yerde bırakın; başını kaldırmaya ya da boynunu çevirmeye çalışmayın.
- Sağlık ekibini bekleyin. MedlinePlus'a göre yaralanmış omurga, sinir sistemine ek zarar gelmesini önlemek için olay yerinde eğitimli sağlık ekibi tarafından sabitlenir. WHO da hastane öncesinde hızlı değerlendirme ve omurganın sabitlenmesinin önemini vurgular.
Kafa yaralanması da eşlik edebilir. Bkz. Kafa travması belirtileri
Bu konuda
Omurilik yaralanması konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
Omurilik yaralanması, hemen tıbbi müdahale gerektiren bir acil durumdur. Hastanede beyin ve sinir sistemini de kapsayan (nörolojik) bir muayene yapılır; bu muayene yaralanmanın yerini belirlemeye yardım eder. Bazı refleksler anormal olabilir ya da hiç alınamayabilir; şişlik azaldıkça bazı refleksler yavaşça geri gelebilir. MedlinePlus'a göre şu tetkikler kullanılabilir:
- Omurganın BT ya da MR görüntülemesi. Bkz. MR nedir? ve Tomografi nedir?
- Röntgen
- Miyelografi: Boya (kontrast madde) verildikten sonra omurganın röntgenle görüntülenmesidir.
- Elektromiyografi (EMG) ve sinir iletim çalışmaları: Sinir ve kas işlevlerini değerlendirir.
- Solunum fonksiyon testleri, mesane ve yutma değerlendirmeleri: Etkilenen işlevleri ortaya koymak için yapılır.
Tedavi nasıl yapılır?
Acil dönem tedavisi
MedlinePlus'a göre yaralanmadan sonraki ilk saatlerde şişliği azaltmak için bazen kortizon grubu ilaçlar kullanılabilir. Bu tedavinin uygunluğuna hastanedeki ekip karar verir.
Ameliyat
MedlinePlus'a göre omurga kemiklerini yeniden hizalamak, omuriliğe baskı yapan kemik parçalarını, kan ya da sıvı birikimini temizlemek veya omurları birbirine kaynaştırarak sabitlemek için ameliyat gerekebilir. WHO da yaralanmanın türüne ve ağırlığına uygun akut bakımın (gerektiğinde cerrahi dahil) zamanında sağlanmasının önemini vurgular. Omurga sabitleme ameliyatı hakkında bilgi için spinal füzyon işlem sayfasına bakabilirsiniz.
Germe (traksiyon) ve korse
MedlinePlus'a göre boyun omurgasını yeniden hizalamak ve hareketsiz tutmak için traksiyon önerilebilir. Omurganın iyileşmesi için yatak istirahati gerekebilir; omurga korsesi ya da boyunluk aylarca kullanılabilir.
Rehabilitasyon
MedlinePlus'a göre fizik tedavi ve rehabilitasyon, tedavinin önemli bir parçasıdır. WHO, ruh sağlığı desteğini de içeren çok disiplinli rehabilitasyon hizmetlerinin ve günlük işleri yapmayı sağlayan yardımcı ürünlerin (örneğin tekerlekli sandalye) önemini vurgular. Rehabilitasyonun amacı, kişinin kalan işlevlerini olabildiğince etkili kullanabilmesini ve günlük yaşamda bağımsızlığını artırmasını desteklemektir. Bkz. Fizik tedavi nedir?
Seyir ve olası komplikasyonlar
MedlinePlus'a göre yaralanmadan sonraki ilk hafta içinde hareketin bir kısmını geri kazanan kişilerde seyir daha iyidir. Altı ay sonra hâlâ devam eden kayıpların kalıcı olma olasılığı yüksektir. Felç ve his kaybı sık görülür.
WHO ve MedlinePlus'a göre omurilik yaralanması olan kişilerde şu sorunlar gelişebilir:
- Bası yaraları (yatak yaraları): Hareketsizlik ve his kaybı nedeniyle deride yaralar oluşabilir.
- İdrar yolu enfeksiyonları ve böbrek sorunları: Mesane kontrolünün bozulmasına bağlı olarak. Bkz. nörojen mesane konu sayfası
- Solunum sorunları ve akciğer enfeksiyonları
- Kaslarda sertlik ve spazm (spastisite)
- Kronik ağrı
- Derin ven trombozu: Hareketsizliğe bağlı bacak toplardamarlarında pıhtı. Bkz. Derin ven trombozu
- Otonom disrefleksi: MedlinePlus'a göre istemsiz sinir sisteminin bir uyarana aşırı tepki vermesidir. Tıkanmış idrar sondası, kabızlık, yaralar ya da başka tahriş edici etkenler bu tepkiyi tetikleyebilir. Kan basıncında yükselme, zonklayıcı baş ağrısı, aşırı terleme, kas spazmları ve düzensiz kalp atışı görülebilir; bazen tehlikeli bir tansiyon yükselmesi belirti vermeyebilir. MedlinePlus, otonom disrefleksinin hayatı tehdit edebileceğini vurgular.
- Depresyon ve cinsel işlev sorunları
WHO'ya göre ölüm riski en çok yaralanmadan sonraki ilk yılda yüksektir. Bu nedenle bu dönemde düzenli izlem ve komplikasyonların önlenmesi önemlidir. WHO ayrıca omurilik yaralanması olan kişilerin eğitim ve iş yaşamına katılımda engellerle karşılaştığını; erişilebilir ortamların ve destek hizmetlerinin bu açıdan önemli olduğunu vurgular.
Omurilik yaralanmalarından korunma
WHO'ya göre travmaya bağlı omurilik yaralanmalarının çoğu önlenebilir. MedlinePlus ve WHO'nun önerileri şöyle özetlenebilir:
- Araçta her zaman emniyet kemeri takın ve hız sınırlarına uyun.
- Alkollü araç kullanmayın.
- Denize, göle ya da havuza atlamadan önce suyun derinliğini kontrol edin; derinliğini bilmediğiniz suya baş üstü atlamayın.
- Spor yaparken ve yaralanma olasılığı bulunan her etkinlikte uygun koruyucu donanım kullanın.
- Evde düşmeleri önlemek için merdiven kenarlarına tırabzan, banyoya tutunma barı takın. Bkz. Denge egzersizleri
- Dengesi zayıf olan kişiler yürüteç ya da baston kullanabilir. WHO, düşmeleri önlemek için pencere korkuluklarını da önlemler arasında sayar.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Düşme, kaza, dalış ya da darbe sonrasında boyun veya sırt ağrısı
- Kol ya da bacaklarda uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük ya da hareket kaybı (MedlinePlus)
- İdrar ya da dışkı kontrolünün kaybı
- Nefes almada güçlük
- Bilinç kaybı
Omurilik yaralanması olan kişide:
- Zonklayıcı baş ağrısı, aşırı terleme, kas spazmları ve düzensiz kalp atışı otonom disrefleksiyi düşündürür; hemen sağlık ekibine başvurun. MedlinePlus, bu durumda kişinin oturtulmasını, başının kaldırılmasını ve sıkı giysilerin çıkarılmasını önerir.
- İdrar yolu enfeksiyonu, bası yarası ya da bacakta pıhtı (derin ven trombozu) gibi bir komplikasyondan şüphelenildiğinde gecikmeden hekime başvurun. MedlinePlus, düzenli sağlık kontrollerinin sürdürülmesini ve aşıların güncel tutulmasını da önerir.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Omurilik yaralanması iyileşir mi?
İyileşme; yaralanmanın düzeyine ve omuriliğin ne kadar etkilendiğine göre değişir. MedlinePlus'a göre ilk hafta içinde hareketin bir kısmını geri kazananlarda seyir daha iyidir; altı ay sonra süren kayıpların ise kalıcı olma olasılığı daha yüksektir. Rehabilitasyon, kalan işlevlerin olabildiğince etkili kullanılmasına yardım eder.
Kaza geçiren birini kıpırdatmak neden tehlikeli?
Omurgada kırık ya da kayma varsa, kişinin hareket ettirilmesi omuriliğe ek zarar verebilir. MedlinePlus, hayati bir tehlike olmadıkça kişinin yerinden oynatılmamasını ve omurganın sağlık ekibi tarafından sabitlenmesini önerir.
Omurilik yaralanması yalnızca kazalarla mı olur?
Hayır. WHO'ya göre tümörler, dejeneratif ve damarsal hastalıklar, enfeksiyonlar, toksinler ve doğumsal kusurlar da omuriliğe zarar verebilir.
Otonom disrefleksi nedir?
MedlinePlus'a göre omurilik yaralanması olan kişilerde istemsiz sinir sisteminin bir uyarana aşırı tepki vermesidir. Tıkanmış idrar sondası ya da kabızlık gibi etkenler tetikleyebilir; kan basıncı yükselir, zonklayıcı baş ağrısı ve aşırı terleme görülebilir. Hayatı tehdit edebileceği için hemen sağlık ekibine başvurulmalıdır.
Omurilik yaralanması için hangi doktora gidilir?
Acil dönemde acil tıp ve beyin ve sinir cerrahisi ya da ortopedi uzmanları tedaviyi yürütür. Uzun dönemde fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları, mesane sorunları için üroloji uzmanları ve ruh sağlığı uzmanları tedavi ekibinde yer alır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Bası yarası (yatak yarası)
- Derin ven trombozu (DVT)
- Kafa travması
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Kemik kırığı
- Nörojen mesane
- Omurga kanal darlığı (spinal stenoz)
- Omurilik yaralanması
- Bel MR (lomber MR)
- Bilgisayarlı tomografi (BT)
- Boyun MR (servikal MR)
- EMG (elektromiyografi)
- Fizik tedavi programı değerlendirmesi
- Omurga sabitleme ameliyatı (spinal füzyon)
- BT (bilgisayarlı tomografi)
- EMG (elektromiyografi) ve sinir iletim çalışması
- MR (manyetik rezonans görüntüleme)
- Ortezler (atel ve korseler)
- Robotik yürüme eğitimi
- Acil Tıp
- Beyin ve Sinir Cerrahisi
- Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon
- Ortopedi ve Travmatoloji
- Ruh Sağlığı ve Hastalıkları
- Üroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
