Lenfödem nedir? Belirtileri, nedenleri ve yönetimi

Lenfödem nedir?

Lenf sistemi, vücuttaki dokulardan fazla sıvıyı toplayıp kana geri taşıyan ince damarlar ve lenf bezlerinden oluşan bir ağdır. Aynı zamanda bağışıklık sisteminin önemli bir parçasıdır. NCI'ye göre lenfödem, lenf sıvısının deri ile kas arasındaki dokularda birikmesine bağlı şişliktir ve lenf akışı engellendiğinde gelişir.

NHS'e göre lenfödem vücudun herhangi bir bölümünü etkileyebilir; ancak en sık kollarda ve bacaklarda görülür. NCI'ye göre baş ve boyun bölgesinde de gelişebilir. NHS'e göre şişlik başlangıçta gelip gidebilir; ancak tedavi edilmezse genellikle ağırlaşır ve kalıcı hâle gelir. Bu nedenle lenfödemin olabildiğince erken tanınması ve tedavi edilmesi önemlidir. Bacaklarda şişliğin diğer nedenleri için Bacakta şişlik (ödem) yazısına bakabilirsiniz.

Türleri ve nedenleri

NHS'e göre iki tür lenfödem vardır:

Birincil (primer) lenfödem

Lenf sisteminin gelişimini etkileyen genlerdeki değişikliklere bağlıdır. NHS'e göre nadir görülür; her yaşta başlayabilir, ancak genellikle bebeklik, ergenlik ya da erken erişkinlik döneminde ortaya çıkar.

İkincil (sekonder) lenfödem

Sağlıklı bir lenf sisteminin sonradan hasar görmesiyle gelişir ve NHS'e göre çok daha sık görülür. Başlıca nedenler şunlardır:

• Kanser tedavileri: Lenf bezlerinin ameliyatla alınması ya da bu bölgeye ışın tedavisi uygulanması. NHS meme, vulva, penis ve baş-boyun kanserleri ile melanom (bir cilt kanseri türü) tedavilerini sayar. NCI'ye göre meme kanseri tedavisi çoğu zaman koltuk altındaki bir ya da daha fazla lenf bezinin alınmasını içerdiği için lenfödem riskini artırır. NCI ayrıca karın ve genital bölgedeki bazı kanserleri, melanom ve sarkom ameliyatlarını ve lenf akışını tıkayabilen lenfomayı da sayar. Bkz. Meme kanseri belirtileri
• Enfeksiyonlar: NHS'e göre selülit adı verilen deri enfeksiyonu da bazen lenfödeme yol açabilir.
• Yaralanma ve iltihap: NHS, yaralanmayı ve kol ya da bacaktaki iltihabı ikincil lenfödemin nedenleri arasında sayar.
• Hareketsizlik: NHS'e göre kol ya da bacağın yeterince hareket ettirilmemesi; NCI egzersizi lenf sistemi için doğal bir pompa olarak tanımlar.
• Diğer risk etkenleri: NCI enfeksiyonu, ameliyat sonrası yavaş iyileşmeyi, ileri evre kanseri ve fazla kilo ya da obeziteyi de risk etkenleri arasında sayar.

NCI'ye göre kanser tedavisinden sonra lenfödem kısa sürede gelişebileceği gibi, tedavi bittikten yıllar sonra da ortaya çıkabilir ve çoğu zaman aylar ya da yıllar içinde yavaş yavaş gelişir. MedlinePlus'a göre ameliyat ya da ışın tedavisinden 6–8 hafta sonra başlayabilir; belirtiler bazen tedaviden 18–24 ay sonrasına kadar fark edilmeyebilir.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve NCI'nin sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Şişlik: NHS'e göre başlangıçta yumuşaktır, parmakla bastırınca iz bırakabilir, gün içinde artıp gece azalabilir. NCI'ye göre lenfödem ilerledikçe bastırınca iz kalmayabilir.
• Ağırlık, dolgunluk ya da gerginlik hissi
• Hareket güçlüğü: Kol ya da bacakta güçsüzlük ve eklemleri hareket ettirmekte zorlanma
• Ciltte değişiklikler: Ciltte kalınlaşma ve sertleşme, katlantılar, siğile benzer kabarıklıklar
• NCI'ye göre uyuşma ya da karıncalanma
• Sıvı sızıntısı: NHS'e göre ciltten sıvı sızabilir.
• Tekrarlayan cilt enfeksiyonları

Belirtiler önce yüzük, saat, ayakkabı ya da giysilerin daralmasıyla fark edilebilir; bu küçük değişiklikleri önemsemek gerekir. NCI'ye göre baş ve boyun bölgesindeki lenfödemde konuşma, yutma ya da nefes almada güçlük görülebilir.

Olası komplikasyonlar

Selülit (cilt enfeksiyonu)

NHS'e göre lenfödemi olan kişilerde selülit adı verilen bakteriyel cilt enfeksiyonu riski artar. Selülit; kızarıklık, sıcaklık, ağrı, şişlikte artış ve ateşle kendini gösterir. Tedavi edilmezse ciddi bir enfeksiyona dönüşebileceği için hızla değerlendirilmesi gerekir.

Duygusal etkiler

NHS'e göre lenfödem, görünümdeki değişiklikler nedeniyle çökkünlük ve duygusal sıkıntıya yol açabilir. Bu duyguları hekiminizle ya da lenfödem tedavisi alanında çalışan ekiple paylaşmak ve destek istemek önemlidir.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre lenfödem çoğu zaman belirtiler ve sağlık öyküsüyle, muayene ve etkilenen bölgenin ölçülmesiyle tanınabilir. NCI'ye göre hekim etkilenen kol ya da bacağı diğer tarafla karşılaştırarak çevre ölçümleri yapabilir. Gerekirse şu görüntüleme yöntemleri kullanılabilir:

• Ultrason
• MR ve bilgisayarlı tomografi
• Lenfosintigrafi: Lenf akışını göstermek için az miktarda radyoaktif işaretli madde kullanılarak yapılan bir görüntüleme yöntemi

Şişliğe yol açabilecek derin ven trombozu (bacak toplardamarında pıhtı) gibi durumların dışlanması da önemlidir. Bkz. Derin ven trombozu

Lenfödem nasıl yönetilir?

NHS'e göre lenfödemi ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak sıvı birikimini azaltan ve lenf akışını uyaran yöntemlerle ana belirtiler genellikle kontrol altına alınabilir. NHS bu yöntemler arasında kompresyon giysileri giymeyi, cilt bakımını, düzenli hareket ve egzersizi, sağlıklı beslenme ve yaşam tarzını ve özel masaj tekniklerini sayar. NCI'ye göre eğitimli bir lenfödem terapistinin yürüttüğü "tam dekonjestif tedavi" şu bileşenleri içerebilir:

• Kompresyon: Kısa gerimli bandajlar ve kompresyon giysileri
• Cilt bakımı: Enfeksiyon riskini azaltmak için
• Egzersiz: Lenf akışını desteklemek için
• Manuel lenf drenajı: Lenf sıvısının akışını kolaylaştıran nazik bir masaj tekniği

NCI'ye göre kol ya da bacağa aralıklı basınç uygulayan pompa cihazları da kullanılabilir; ileri lenfödemde lenf damarlarını bir toplardamara bağlayan ameliyatlar, sağlıklı lenf bezlerinin aktarılması, yağ alma (liposuction) ya da lazer tedavisi gibi seçenekler gündeme gelebilir. Bu tedavinin aşamaları ve uygulanışı hakkında ayrıntılı bilgi için lenfödem rehabilitasyonu konusundaki yazımıza bakabilirsiniz: Lenfödem rehabilitasyonu (lenf drenajı)

Günlük yaşamda öz bakım

MedlinePlus ve NCI'nin önerileri şunlardır:

• Hareketli kalın: Etkilenen kolu ya da bacağı günlük işlerde kullanmaya devam edin.
• Yükseltin: Dinlenirken etkilenen bölgeyi kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
• Kompresyon giysisini doğru kullanın: MedlinePlus'a göre kol kompresyon giysisi gündüz giyilir, gece çıkarılır ve doğru beden olmalıdır; NCI ise gece kullanımının terapistin önerisine göre belirleneceğini belirtir. Uçak yolculuklarında da giyilmesi önerilir. Bkz. Uzun uçuşlarda sağlık
• Cildinizi koruyun: Cildinizi her gün temizleyip nemlendirin ve değişiklikleri kontrol edin. Güneşten koruyun; tıraş için elektrikli tıraş makinesi kullanın.
• Yaralanmalardan kaçının: MedlinePlus'a göre mümkünse etkilenen koldan kan alınmamasını ve damar yolu açılmamasını isteyin. Dar giysi, yüzük ve takılardan, aşırı sıcak ve soğuktan kaçının.
• Uzun süre aynı pozisyonda kalmayın: MedlinePlus, 30 dakikadan uzun süre aynı pozisyonda oturmamayı ve bacak bacak üstüne atmamayı önerir.
• Sağlıklı kiloyu koruyun: NCI bunu riski azaltan adımlar arasında sayar.

Kanser tedavisi gören ya da görmüş kişiler için

Lenf bezleri alınmış ya da ışın tedavisi görmüş kişilerde lenfödem riski tedaviden yıllar sonra bile sürebilir. NCI, riski azaltmaya yardımcı olabilecek şu adımları önerir:

• Cildi kesik, yanık, böcek ısırığı ve sıyrıklardan korumak
• Ekibinizin önerdiği durumlarda kompresyon giysisi kullanmak
• Düzenli egzersiz yapmak ve sağlıklı kiloyu korumak
• Dinlenirken risk taşıyan kolu ya da bacağı yükseltmek
• Bu bölgeye uzun süre baskı yapmaktan kaçınmak
• Aşırı sıcaktan ve güneşten kaçınmak, bol su içmek ve tuzu azaltmak

NCI'ye göre belirtiler zamanla yavaş gelişebileceği için küçük değişikliklere bile dikkat etmek gerekir; lenfödem tedaviye erken başlandığında daha kolay kontrol edilir. NCI, ağırlık, şişlik ya da diğer lenfödem belirtileri fark edildiğinde vakit kaybetmeden hekime başvurulmasını önerir.