Kısaca
Ödem, vücut dokularında fazla sıvı birikmesine bağlı şişliktir ve en sık ayak bileklerinde, ayaklarda ve bacaklarda görülür. Uzun süre ayakta kalmak, sıcak hava, gebelik ve bazı ilaçlar gibi zararsız nedenlere bağlı şişlik çoğu zaman kendiliğinden ya da basit önlemlerle geçer. Bununla birlikte bacak şişliği; toplardamar yetmezliği, kalp yetmezliği, böbrek ve karaciğer hastalıkları ya da bacakta pıhtı (derin ven trombozu) gibi tedavi gerektiren durumların da işareti olabilir. Tek bacakta aniden başlayan, ağrılı, kızarık ve sıcak şişlik ile şişliğe eşlik eden nefes darlığı veya göğüs ağrısı acil değerlendirme gerektirir.
Ödem nedir, nasıl anlaşılır?
Kanın taşıdığı sıvının bir kısmı sürekli olarak damarlardan dokulara geçer ve tekrar dolaşıma geri döner. Bu denge bozulduğunda, yani dokulara geçen sıvı geri dönenden fazla olduğunda sıvı dokularda birikir ve şişlik ortaya çıkar. Yerçekiminin etkisiyle sıvı en çok vücudun alt kısımlarında, yani ayak bileklerinde ve bacaklarda toplanır.
NHS'nin tarif ettiği ödem belirtileri şunlardır:
- Ayak, ayak bileği veya bacaklarda kabarıklık ve şişlik
- Parlak ve gergin görünen cilt
- Ciltte renk değişikliği
- Şişlik bölgesinde sertlik ve kuruluk
- Parmakla bastırıldığında ciltte bir süre kalan çukur (gode bırakan ödem)
Şişlik çoğu zaman günün sonunda belirginleşir; sabah kalktığınızda azalmış olabilir. Çorap lastiğinin bıraktığı belirgin iz ya da ayakkabıların akşamları dar gelmesi de ödemin ipuçlarındandır.
Bacak şişliğinin sık ve çoğunlukla zararsız nedenleri
NHS ve MedlinePlus'ın saydığı, genellikle ciddi bir hastalığa bağlı olmayan nedenler şunlardır:
- Uzun süre ayakta kalmak ya da oturmak: Özellikle uzun otobüs, araba ve uçak yolculuklarında bacak kasları çalışmadığı için kan ve sıvı bacaklarda göllenir.
- Sıcak hava: Sıcakta damarlar genişler ve sıvı dokulara daha kolay geçer.
- Fazla tuz tüketimi: Tuz vücutta sıvı tutulmasını artırır.
- Fazla kilo: Bacaklardaki toplardamarlara binen yük artar.
- Hormonal değişiklikler: Adet döngüsü, gebelik ve östrojen içeren ilaçlar.
- Hafif yaralanmalar ve böcek ısırıkları: Bölgesel şişliğe yol açabilir.
- İleri yaş: MedlinePlus'a göre yaşla birlikte bacaklarda şişlik daha sık görülür.
Uzun yolculuklarda bacak sağlığıyla ilgili öneriler için Uzun uçuşlarda sağlık yazısına bakabilirsiniz.
Hastalığa bağlı nedenler
Bacak şişliği bazen tedavi gerektiren bir hastalığın işaretidir. Başlıcaları şunlardır:
- Toplardamar (venöz) yetmezliği ve varisler: Bacak toplardamarlarındaki kapakçıklar kanı kalbe doğru yeterince geri gönderemediğinde kan bacaklarda birikir. Ayrıntılar için Varis nedir? yazısına bakabilirsiniz.
- Derin ven trombozu (DVT): Bacaktaki derin toplardamarda pıhtı oluşmasıdır. Genellikle tek bacakta ağrılı şişlik yapar ve acil değerlendirme gerektirir. Bkz. Derin ven trombozu belirtileri.
- Kalp yetmezliği: Kalp yeterince pompalayamadığında kan toplardamarlarda göllenir; çoğunlukla her iki bacakta şişlik, nefes darlığı ve yorgunlukla birlikte görülür. Bkz. Kalp yetmezliği belirtileri.
- Böbrek hastalıkları: Böbrekler vücuttaki fazla tuz ve suyu yeterince atamadığında sıvı birikebilir; böbrek yetmezliği MedlinePlus'ın saydığı ciddi nedenler arasındadır.
- Karaciğer hastalıkları: İleri karaciğer hastalığı bacaklarda ve karında sıvı birikmesine yol açabilir. MedlinePlus, karaciğer hastalığı öyküsü olan kişide bacak ya da karın şişliğinin hekime bildirilmesini önerir.
- Tiroid sorunları: NHS tiroid bezinin işlev bozukluklarını da ödem nedenleri arasında sayar.
- Enfeksiyonlar: Bacak derisinin ve deri altının enfeksiyonu kızarıklık, sıcaklık ve ağrılı şişlikle kendini gösterir.
- Lenf dolaşımı sorunları (lenfödem): Ameliyat, özellikle kanser tedavisi amacıyla yapılan leğen bölgesi ameliyatları sonrasında lenf sıvısının akışı bozularak şişlik oluşabilir.
İlaçlar şişlik yapar mı?
Evet. NHS ve MedlinePlus, bazı ilaç gruplarının yan etki olarak bacaklarda şişliğe yol açabildiğini belirtir. Bunlar arasında bazı tansiyon ilaçları (özellikle kalsiyum kanal blokerleri), steroidler, hormon içeren ilaçlar (doğum kontrol hapları ve hormon tedavisi), bazı antidepresanlar ve steroid olmayan ağrı kesiciler (NSAİİ) sayılabilir.
Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra bacaklarınızda şişlik fark ederseniz ilacı kendi başınıza bırakmayın; ilacı yazan hekime durumu bildirin. Hekim gerekirse dozu değiştirebilir ya da başka bir ilaç önerebilir.
Bu konuda
Ödem (vücutta şişlik) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Evde neler yapılabilir?
Altta yatan ciddi bir neden yoksa, NHS ve MedlinePlus'ın önerdiği şu basit önlemler şişliği azaltmaya yardımcı olabilir:
- Bacakları kaldırın: Uzanırken bacaklarınızı yastıklarla kalp seviyesinin üzerine yükseltin.
- Hareket edin: Yürüyüş gibi hafif egzersizler bacak kaslarının pompa etkisini artırarak sıvının kalbe dönmesine yardımcı olur.
- Uzun süre hareketsiz kalmayın: Yolculuklarda ve masa başında sık sık kalkıp yürüyün, oturduğunuz yerde ayak bileklerinizi hareket ettirin.
- Tuzu azaltın: Tuz sıvı tutulmasını artırır. Pratik öneriler için Tuz tüketimi nasıl azaltılır? yazısına bakabilirsiniz.
- Sıkı giysilerden kaçının: Uylukları ve bel bölgesini sıkan giysiler dolaşımı zorlaştırabilir. Rahat, bol ayakkabılar tercih edin.
- Destek çorabı: Hekiminizin önerisiyle varis çorabı (kompresyon çorabı) kullanılabilir. Çorabın türü ve basıncı hekim tarafından belirlenmelidir.
- Kilonuzu kontrol edin ve ayak bakımına dikkat edin; şiş ciltte yara ve enfeksiyon daha kolay gelişebilir.
İdrar söktürücü ilaçları kendi kendinize kullanmayın. Şişliğin nedeni anlaşılmadan kullanılan bu ilaçlar sıvı-tuz dengesini bozabilir ve altta yatan hastalığın tanısını geciktirebilir.
Yolculukta ve masa başında şişliği önlemek
Uzun süre hareketsiz oturmak hem ayak bileği şişliğini artırır hem de bacakta pıhtı oluşma riskini yükseltir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 4 saatten uzun süren oturma durumlarında her 1–2 saatte bir kalkıp yürümeyi ve otururken bacak egzersizleri yapmayı önerir. Pratikte şunlar yardımcı olabilir:
- Uçakta ve otobüste fırsat buldukça kalkıp koridorda yürümek
- Araba yolculuklarında mola verip birkaç dakika yürümek
- Otururken ayak parmaklarını ve topukları sırayla yukarı kaldırıp indirmek, ayak bileklerini daire çizer gibi çevirmek
- Bol su içmek, alkolü sınırlamak
- Bol ve rahat giysiler giymek
Masa başında çalışıyorsanız gün içinde kısa yürüyüş molaları vermek ve ayaklarınızı zaman zaman bir taburenin üzerine uzatmak da şişliği azaltabilir. Daha önce bacağında pıhtı oluşmuş kişilerin uzun yolculuk öncesinde hekimine danışması uygundur.
Muayenede ve tetkiklerde neler yapılır?
MedlinePlus'a göre hekim önce şişliğin ne zamandan beri olduğunu, tek bacakta mı yoksa her iki bacakta mı olduğunu, günün hangi saatinde arttığını ve neyle azaldığını sorar. Kullandığınız ilaçlar ve kalp, böbrek, karaciğer hastalığı öyküsü de önemlidir. Muayeneden sonra gerekirse şu tetkikler istenebilir:
- Kan testleri (böbrek ve karaciğer fonksiyonları, kan proteinleri, tiroid testleri)
- İdrar tahlili (idrarla protein kaybı açısından)
- Bacak toplardamarlarının ultrasonu (Doppler ultrason), özellikle pıhtı şüphesinde
- EKG ve gerekirse ekokardiyografi (kalp ultrasonu)
- Akciğer grafisi ya da bacak grafisi
Hangi doktora gidilir?
Nedeni belli olmayan, birkaç gündür süren ya da tekrarlayan bacak şişliğinde ilk başvuru noktası aile hekimi veya iç hastalıkları uzmanıdır. Nedene göre değerlendirmeye farklı branşlar katılabilir:
- Kalp kaynaklı nedenlerde kardiyoloji
- Varis, toplardamar yetmezliği ve damar sorunlarında kalp ve damar cerrahisi
- Böbrek kaynaklı nedenlerde nefroloji
- Gebelikte ortaya çıkan şişlikte gebeliği izleyen kadın hastalıkları ve doğum uzmanı
Konuyla ilgili doktorları ödem sayfasından ve iç hastalıkları branş sayfasından inceleyebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'nin önerilerine göre şu durumlarda aile hekiminize başvurun:
- Her iki bacaktaki şişlik birkaç günlük ev önlemlerine rağmen geçmiyorsa ya da artıyorsa
- Kalp, böbrek veya toplardamar hastalığınız varsa ve şişlik ortaya çıktıysa ya da kötüleştiyse
Şu durumlarda aynı gün içinde değerlendirme gerekir:
- Nedeni bilinmeyen, tek bacakta şişlik
- Şiddetli ya da aniden başlayan şişlik
- Şişlik bölgesinin kızarık, sıcak ve ağrılı olması ya da yüksek ateş
- Diyabetiniz varsa ve ayağınızda ya da bacağınızda şişlik varsa
- Gebelikte aniden ya da belirgin şekilde artan şişlik
Bacak şişliğine aşağıdakilerden biri eşlik ediyorsa akciğerde pıhtı (pulmoner emboli) ya da ciddi bir kalp sorunu olabilir; beklemeden 112'yi arayın:
- Nefes darlığı
- Göğüs ağrısı, özellikle baskı ya da sıkışma şeklinde
- Kanlı öksürük
- Çarpıntı, baş dönmesi ya da bilinç bulanıklığı
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Akşamları ayaklarımın şişmesi normal mi?
Gün boyu ayakta kalan ya da uzun süre oturan pek çok kişide akşamları hafif ayak bileği şişliği görülebilir ve sabah azalır. Şişlik giderek artıyorsa, sabahları da geçmiyorsa ya da nefes darlığı gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa hekime başvurmak gerekir.
Tek bacakta şişlik neden önemlidir?
Tek bacağı tutan şişlik; pıhtı (derin ven trombozu), enfeksiyon veya yaralanma gibi bölgesel bir sorunu düşündürür. Özellikle ağrı, kızarıklık ve sıcaklık varsa aynı gün içinde değerlendirilmeniz gerekir.
Ayak şişmesine ne iyi gelir?
Bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmak, düzenli yürümek, tuzu azaltmak, uzun süre hareketsiz kalmamak ve sıkı giysilerden kaçınmak zararsız nedenlere bağlı şişliği azaltmaya yardımcı olabilir. Şişliğin nedeni bir hastalıksa asıl tedavi o hastalığa yöneliktir.
Gebelikte ayak şişmesi normal mi?
Gebelikte, özellikle son aylarda ayak ve ayak bileklerinde hafif şişlik sık görülür. Ancak MedlinePlus, gebelikte aniden ortaya çıkan ya da aşırı artan şişliğin hemen hekime bildirilmesini önerir; bu tür şişlik preeklampsi gibi ciddi bir durumun işareti olabilir. Böyle bir durumda gebeliğinizi izleyen hekime başvurun; ayrıntılar için Preeklampsi yazısına bakabilirsiniz.
Bacak şişliği için hangi tahliller yapılır?
Genellikle kan testleri (böbrek, karaciğer ve tiroid fonksiyonları), idrar tahlili ve gerekirse bacak toplardamarlarının Doppler ultrasonu istenir. Kalp kaynaklı bir neden düşünülürse EKG ve kalp ultrasonu yapılabilir. Hangi tetkiklerin gerektiğine muayene sonrasında hekim karar verir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Akciğer embolisi (pulmoner emboli)
- Derin ven trombozu (DVT)
- Gebelik zehirlenmesi (preeklampsi)
- Kalp yetmezliği
- Karaciğer sirozu
- Kronik böbrek hastalığı
- Lenfödem
- Nefrotik sendrom
- Ödem (vücutta şişlik)
- Varis
- EKG (elektrokardiyografi)
- Ekokardiyografi
- Tam idrar tahlili
- Venöz Doppler ultrasonografi
- Doppler ultrasonografi
- Aile Hekimliği
- İç Hastalıkları
- Nefroloji
- Kalp ve Damar Cerrahisi
- Kardiyoloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
