Lenfödem rehabilitasyonu (lenf drenajı) nasıl yapılır?

Bu tedavi nedir?

Lenf sistemi, dokulardaki fazla sıvıyı toplayıp kana geri taşır. Lenf bezleri ameliyatla alındığında, ışın tedavisi uygulandığında ya da lenf damarları başka bir nedenle hasar gördüğünde bu sıvı dokularda birikir ve lenfödem gelişir. Lenfödemin nedenleri ve belirtileri hakkında ayrıntılı bilgi için Lenfödem nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Lenfödem rehabilitasyonu, bu birikmiş sıvının vücudun hâlâ çalışan lenf yollarına yönlendirilmesini, şişliğin azaltılmasını ve yeniden birikmesinin önlenmesini hedefler. NCI bu yaklaşımı "kompleks dekonjestif tedavi" olarak tanımlar ve manuel lenf drenajı masajı, kompresyon bandajları ve giysileri, egzersiz ile cilt bakımının birlikte uygulandığını belirtir. Halk arasında bu tedavi çoğu zaman yalnızca "lenf drenajı" diye anılsa da masaj, programın yalnızca bir parçasıdır. Programın amacı yalnızca şişliği azaltmak değil; kişinin kolunu ya da bacağını rahatça kullanabilmesini, cildin sağlıklı kalmasını ve enfeksiyon riskinin düşmesini de sağlamaktır.

Kimlere uygulanır?

Lenfödem rehabilitasyonu şu durumlarda gündeme gelebilir:

• Meme kanseri ya da başka kanserlerin tedavisinde lenf bezleri alınan veya ışın tedavisi gören kişilerde gelişen kol, bacak, göğüs, baş-boyun ya da genital bölge lenfödemi
• Doğuştan lenf sistemi gelişim bozukluğuna bağlı (birincil) lenfödem
• Enfeksiyon, yaralanma ya da uzun süreli hareketsizlik sonrasında gelişen lenfödem

Tedaviye başlamadan önce hekim, şişliğin gerçekten lenfödeme bağlı olduğunu doğrulamak ve şişliğe yol açabilecek başka durumları dışlamak için değerlendirme yapar. Programı fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanının yönlendirmesiyle, lenfödem tedavisi konusunda eğitim almış fizyoterapistler uygular.

Tedaviye hazırlık

İlk görüşmede genellikle şunlar yapılır:

• Sağlık öyküsünüz, geçirdiğiniz ameliyatlar, kanser tedavileri ve kullandığınız ilaçlar sorgulanır.
• Etkilenen bölge muayene edilir; cilt durumu, yaralar ve enfeksiyon belirtileri kontrol edilir.
• NCI'ye göre etkilenen kol ya da bacak diğer tarafla karşılaştırılarak ölçülür. Bu ölçümler tedavinin izlenmesinde ve ilerlemenin değerlendirilmesinde kullanılır.
• Gerekirse ek tetkikler istenir.

Seanslara giderken bandajın kolayca uygulanabilmesi için bol ve rahat giysiler giymek, takıları çıkarmak ve cildi temiz tutmak işinizi kolaylaştırır. Ciltte yara, kızarıklık ya da ateş varsa bunu tedavi başlamadan ekibe söyleyin.

Tedavi nasıl yapılır?

NHS'e göre dekonjestif lenfatik tedavi iki aşamada uygulanır.

Yoğun dönem

NHS'e göre bu dönemde, etkilenen bölgenin hacmini azaltmak için birkaç hafta boyunca her gün tedavi uygulanır. Bu aşamada genellikle şu dört bileşen bir arada kullanılır:

• Manuel lenf drenajı: NHS'e göre eğitimli terapistlerce uygulanan özel bir masaj tekniğidir. Hafif ve ritmik hareketlerle lenf sıvısının çalışan lenf yollarına doğru akması kolaylaştırılır. Klasik kas masajından farklı olarak cilde yüzeysel ve yumuşak basınç uygulanır.
• Çok katmanlı kompresyon bandajı: Masajdan sonra etkilenen bölge özel bandajlarla sarılır. Bandaj, şişliğin yeniden oluşmasını önler ve kaslar çalıştıkça lenf akışını destekler.
• Egzersizler: NHS'e göre kasları güçlendiren ve lenf drenajını destekleyen egzersizler programın parçasıdır. Bu egzersizler genellikle bandaj ya da kompresyon giysisi üzerindeyken yapılır.
• Cilt bakımı: Enfeksiyon riskini azaltmak için cildin temiz, nemli ve sağlam tutulması öğretilir.

Bakım dönemi

NHS'e göre şişlik azaldıktan sonra bakım dönemine geçilir. Bu dönemde kişi; basit kendi kendine masaj tekniklerini, kompresyon giysisi kullanımını, egzersizleri ve cilt bakımını kendisi sürdürür. NHS, bu dönemde birkaç ayda bir kontrol yapıldığını belirtir. NHS'e göre kompresyon giysileri kaslara karşı bir direnç oluşturarak lenf akışını uyarır; giyip çıkarması daha kolay olan cırt cırtlı sargılar da bir seçenek olabilir.

Diğer tedavi seçenekleri

Dekonjestif tedavi temel yaklaşımdır; ancak bazı kişilerde ek yöntemler de gündeme gelebilir:

• Aralıklı pnömatik kompresyon: NCI'ye göre kol ya da bacağa takılan ve aralıklı basınç uygulayan cihazlar bazı kişilerde kullanılabilir.
• Liposuction (yağ alma): NHS'e göre etkilenen bölgedeki fazla yağ dokusunun alınması bazı kişilerde şişliğin azalmasına yardımcı olabilir. NHS, bu işlemden sonra kompresyon giysisinin ömür boyu kullanılması gerektiğini belirtir.
• Lenf damarı-toplardamar bağlantısı (lenfatikovenüler anastomoz): NHS'e göre lenf damarlarının yakındaki küçük toplardamarlara bağlanarak lenf akışının yeniden sağlanmaya çalışıldığı bir mikrocerrahi işlemdir ve yalnızca uzman merkezlerde yapılır.
• Lenf nodu nakli ve lazer tedavisi: NCI ileri durumlarda bu seçenekleri de sayar.

Cerrahi seçeneklerin uygun olup olmadığına plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi uzmanı ve tedavi ekibi birlikte karar verir.

Tedavi sonrası ve günlük yaşam

Lenfödem rehabilitasyonunun yararı, büyük ölçüde bakım döneminde öğrenilen yöntemlerin düzenli sürdürülmesine bağlıdır. Yoğun dönemde azalan şişlik, kompresyon giysisi ve egzersizler bırakıldığında yeniden artabilir. Bu nedenle öğrendiğiniz kendi kendine masaj tekniklerini ve egzersizleri günlük rutininizin bir parçası hâline getirmeye çalışın; zorlandığınız noktaları kontrollerde terapistinizle konuşun. MedlinePlus'ın öz bakım önerileri şunlardır:

• Kompresyon giysisi: Gündüz giyin, gece çıkarın; doğru beden olduğundan emin olun. Uçak yolculuklarında da giyin ve mümkünse kolu yüksekte tutun.
• Etkilenen bölgeyi kullanın: Kolu ya da bacağı günlük işlerde kullanmaya devam edin.
• Yükseltin: Gün içinde dinlenirken etkilenen bölgeyi kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
• Cilt ve tırnak bakımı: Cildi her gün temizleyip nemlendirin; MedlinePlus'a göre ayak tırnaklarını düz biçimde kısaltın, dışarıda ayaklarınızı açıkta bırakmayın ve cildinizi güneşten koruyun.
• Yaralanmadan kaçının: Mümkünse etkilenen koldan kan alınmasını ve damar yolu açılmasını önleyin; dar giysi, takı ve sıkı bandajlardan kaçının; aşırı sıcak ve soğuktan uzak durun.
• Pozisyon: 30 dakikadan uzun süre aynı pozisyonda oturmayın ve bacak bacak üstüne atmayın.

NCI ayrıca düzenli egzersiz yapmayı, sağlıklı kiloyu korumayı ve yeterli sıvı almayı önerir.

Olası riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Lenfödem rehabilitasyonu genellikle iyi tolere edilen, ameliyat gerektirmeyen bir programdır. Yine de bazı noktalara dikkat etmek gerekir:

• Bandajın sıkılığı: MedlinePlus sıkı bandajlardan kaçınılmasını önerir. Bandaj takılıyken parmaklarda ya da ayak parmaklarında uyuşma, karıncalanma, renk değişikliği, artan ağrı veya soğukluk olursa bandajı gevşetin ve tedavi ekibinize haber verin.
• Cilt tahrişi: Bandaj ve kompresyon giysileri ciltte kızarıklık ya da tahrişe yol açabilir; ciltte yara oluşursa ekibe bildirin.
• Enfeksiyon belirtileri: Tedavi sırasında ya da sonrasında etkilenen bölgede kızarıklık, sıcaklık, ağrı ve ateş gelişirse tedaviye ara verip hekime başvurun.
• Kendi kendine uygulama: Kompresyon giysisinin bedenini ve basınç düzeyini kendi başınıza değil, tedavi ekibinin önerisiyle seçin.

Kalp, böbrek ya da damar hastalığı gibi başka sağlık sorunlarınız varsa bunları tedavi başlamadan hekiminize söyleyin; program sağlık durumunuza göre düzenlenir.