Venöz Doppler ultrasonografi nedir, nasıl yapılır?

Venöz Doppler nedir?

Toplardamarlar, dokulardan kirli kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Bacaklarda kanın yer çekimine karşı yukarı doğru akabilmesi için toplardamarların içinde tek yönlü çalışan küçük kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar bozulduğunda kan geriye doğru kaçabilir ve damarlarda göllenebilir. Toplardamarın içinde pıhtı oluştuğunda ise kan akışı kısmen ya da tamamen engellenebilir.

Ultrason, yüksek frekanslı ses dalgalarının dokulardan yansımasıyla görüntü oluşturur. Doppler tekniği ise hareket eden kandan yansıyan seslerdeki frekans değişimini ölçerek kanın yönünü ve hızını gösterir. RadiologyInfo'ya (Amerikan Radyoloji Koleji ile Kuzey Amerika Radyoloji Derneği'nin ortak hasta bilgilendirme sitesi) göre bu sayede toplardamarın yapısı ve içindeki kan akışı anlık olarak izlenebilir. Doppler ultrasonun genel çalışma ilkesi için bkz. Doppler ultrason nedir?

Atardamarların incelenmesi ayrı bir tetkiktir ve farklı sorulara yanıt arar. Bkz. Arteriyel Doppler ultrasonografi

Hangi durumlarda istenir?

RadiologyInfo ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca kullanım alanları şunlardır:

• Derin ven trombozu (DVT) şüphesi: Bacaktaki derin toplardamarlarda pıhtı olup olmadığını araştırmak, venöz Doppler'in en sık kullanım nedenidir. NHS, DVT'den şüphelenilen kişilerin genellikle 24 saat içinde ultrason incelemesi için hastaneye yönlendirildiğini belirtir. Bkz. Derin ven trombozu (DVT)
• Varisler: NHS'e göre varis tanısını doğrulamak ve tedaviyi planlamak için damar uzmanı "dupleks ultrason" adı verilen bu incelemeyi yapar. Bkz. Varis nedir?
• Toplardamar yetmezliği: MedlinePlus, toplardamar kapakçıklarının yetersiz çalışmasını (venöz yetmezlik) bu tetkikle tanınan durumlar arasında sayar.
• Yüzeyel toplardamar iltihabı (yüzeyel tromboflebit): Cilde yakın toplardamarlarda pıhtı ve iltihap.
• Uzun süredir devam eden bacak şişliği: RadiologyInfo, uzun süredir geçmeyen bacak şişliğinin nedenini araştırmayı da kullanım alanları arasında sayar.
• Damar haritalama: RadiologyInfo'ya göre bypass ameliyatlarında kullanılacak toplardamarların önceden haritalanması.
• İğne ve kateter yerleştirme rehberliği: Damara girişlerde doğru yerin bulunmasına yardımcı olur.
• Diyaliz için oluşturulan damar yollarının değerlendirilmesi.

DVT ve varisle ilişkili belirtiler

Venöz Doppler istenmesine yol açabilecek belirtiler genellikle şunlardır:

NHS'e göre DVT belirtileri:

• Çoğunlukla tek bacakta, baldır ya da uylukta zonklayıcı ağrı
• Bacakta şişlik
• Ağrıyan bölgede ciltte renk değişikliği, sıcaklık
• Belirgin ve şiş görünen toplardamarlar
• Pıhtı kolda ise kolda benzer belirtiler

NHS'e göre varis belirtileri:

• Bacaklarda ağrı, sızı ya da ağırlık hissi
• Kaşıntı ve ciltte renk değişiklikleri
• Özellikle uzun süre ayakta kaldıktan sonra ayak bileği ve bacakta şişlik

Bacakta şişliğin başka nedenleri de olabilir. Bkz. Bacakta şişlik (ödem)

DVT için risk etkenleri

NHS, derin ven trombozu riskini artıran durumları şöyle sıralar. Bu etkenlerden biri varsa ve bacakta şişlik ya da ağrı başladıysa hekiminiz Doppler incelemesini daha erken isteyebilir:

• 60 yaşın üzerinde olmak, fazla kilo, sigara kullanımı
• Daha önce DVT geçirmiş olmak
• Gebelik ya da yakın zamanda doğum yapmış olmak
• Hormon içeren doğum kontrol yöntemleri ya da hormon replasman tedavisi
• Kanser, kalp yetmezliği, varis, kalıtsal pıhtılaşma eğilimi
• Uzun süre hareketsiz kalmak; örneğin yatak istirahati ya da NHS'in belirttiği gibi 4 saati aşan uzun yolculuklar
• Yakın zamanda geçirilmiş ameliyat ya da hastane yatışı
• Sıvı kaybı (vücudun susuz kalması)

Tetkike hazırlık

RadiologyInfo'ya göre venöz Doppler için çok az hazırlık gerekir:

• Takılarınızı çıkarın; incelenecek bölgeye kolayca ulaşılabilecek bol giysiler giyin.
• Bazı durumlarda, özellikle karın ve leğen bölgesindeki toplardamarlara da bakılacaksa, RadiologyInfo'ya göre 6–8 saat su dışında bir şey yiyip içmemeniz istenebilir. Kurumunuzun talimatına uyun.
• Kullandığınız ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları ve daha önce geçirdiğiniz damar işlemlerini ekibe bildirin.
• Varsa önceki Doppler raporlarınızı yanınızda getirin; karşılaştırma için yararlı olur.

İşlem nasıl yapılır?

1. İncelenecek bölge açılır ve size uygun bir pozisyon verilir; incelemeyi yapan kişi gerektiğinde konumunuzu değiştirmenizi isteyebilir.
2. Cilde suda çözünen bir jel sürülür. Jel, ses dalgalarının cilde iyi iletilmesini sağlar.
3. Prob (transdüser) adı verilen el cihazı, damarın seyri boyunca cilt üzerinde gezdirilir. RadiologyInfo'ya göre cihaz yüksek frekanslı ses dalgaları gönderir; geri dönen yankılardan anlık görüntü oluşturulur ve toplardamarın yapısıyla içindeki kan akışı ekranda izlenir.
4. Pıhtı araştırılırken uzman probla toplardamarlara belirli noktalarda bastırır. MedlinePlus, bu sırada hafif bir rahatsızlık hissedilebileceğini belirtir.
5. Gerekirse kol ya da bacağın farklı bölümlerinde ölçümler tekrarlanır.

RadiologyInfo'ya göre işlemin süresi incelenen bölgeye göre değişir; iğne kullanılmaz ve cilt delinmez. İnceleme bittiğinde jel silinir ve olağan etkinliklerinize dönebilirsiniz.

İnceleme sırasında ne hissedilir?

RadiologyInfo, venöz ultrasonun girişimsel olmayan (cilde ya da damara girilmeyen) bir inceleme olduğunu ve zaman zaman geçici bir rahatsızlık hissedilebileceğini belirtir. Jel ilk sürüldüğünde biraz soğuk gelebilir. Bacağınızda ağrılı bir şişlik varsa probun bastırılması o bölgede hassasiyete yol açabilir; dayanmakta zorlanırsanız bunu incelemeyi yapan kişiye söyleyin.

Sonuçlar ne anlatır?

MedlinePlus'a göre normal bir incelemede damarlarda daralma, pıhtı ya da tıkanma görülmez. Anormal sonuçlar şunları gösterebilir:

• Toplardamar içinde pıhtı ve bunun yeri, uzunluğu
• Toplardamarda tıkanma
• Kanın kapakçıklardan geriye kaçması (reflü); varis ve toplardamar yetmezliğinde görülür
• Yüzeyel toplardamarlarda iltihap ve pıhtı

RadiologyInfo'ya göre görüntüler bir radyoloji uzmanı tarafından değerlendirilir ve rapor tetkiki isteyen hekime gönderilir. Gerekirse kontrol incelemesi önerilebilir. Varis tedavisi planlanacaksa, hangi toplardamarın ve hangi bölümünün etkilendiği bu raporla belirlenir. Bkz. Varis tedavi yöntemleri

Tetkikin sınırları

RadiologyInfo, venöz Doppler'in baldırdaki küçük toplardamarlarda daha az duyarlı olduğunu ve karın ile leğen bölgesindeki derin toplardamarların görüntülenmesinin zor olabileceğini belirtir. Görüntü kalitesi, incelemeyi yapan kişinin deneyimine de büyük ölçüde bağlıdır. Bu nedenle ilk inceleme normal olsa da yakınmalar sürerse hekim incelemeyi tekrarlatabilir ya da başka tetkikler isteyebilir.

Riskleri var mı?

RadiologyInfo'ya göre standart tanısal ultrasonun eğitimli kişilerce doğru kullanıldığında insanlarda bilinen zararlı bir etkisi yoktur. MedlinePlus da bu tetkikin bir riski olmadığını belirtir.

RadiologyInfo, venöz ultrasonun yararlarını şöyle sıralar:

• İyonlaştırıcı radyasyon (röntgen ışını) içermez.
• Yaygın olarak bulunur ve diğer görüntüleme yöntemlerine göre daha kolay ulaşılabilir.
• Röntgende iyi görünmeyen yumuşak dokuları net biçimde gösterir.
• Görüntüleri anlık verdiği için damara iğne ya da kateter yerleştirme gibi işlemlere rehberlik edebilir.

Varis tanısı konduktan sonra

NHS, varis gelişme olasılığını artıran durumlar arasında kadın olmayı, ileri yaşı, fazla kiloyu, gebeliği, uzun süre ayakta kalmayı ya da oturmayı, ailede varis öyküsünü ve daha önce DVT geçirmiş olmayı sayar. Doppler incelemesi varisi doğruladıktan sonra NHS'in sıraladığı tedavi seçenekleri arasında damarın ısı enerjisiyle (radyofrekans ya da lazer) kapatılması, köpük skleroterapisi, cerrahi olarak çıkarılması ve bacaklara dışarıdan basınç uygulayan varis çorapları bulunur. Hangi seçeneğin uygun olduğu, Doppler raporundaki bulgulara ve yakınmalarınıza göre damar uzmanıyla birlikte belirlenir.