Avasküler nekroz (kemik ölümü) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Avasküler nekroz nedir?

Kemik, canlı bir dokudur ve sağlıklı kalabilmesi için sürekli kan akımına ihtiyaç duyar. Kan, kemik hücrelerine oksijen ve besin taşır. NIAMS'e göre avasküler nekrozda bir kemiğin bir bölümüne giden kan akımı kesintiye uğrar; bu bölgedeki kemik dokusu ölür. Ölü kemik zamanla dayanıklılığını yitirir, çökebilir ve kemiğin eklem yüzeyindeki düzgün yapı bozulabilir.

"Avasküler" kan damarı olmayan, "nekroz" ise doku ölümü anlamına gelir. Aynı durum tıpta "osteonekroz" olarak da adlandırılır.

En sık hangi kemikler etkilenir?

NIAMS'e göre en sık etkilenen bölgeler:

• Kalça: Uyluk kemiğinin (femur) üst ucundaki yuvarlak baş kısmı
• Omuz: Kol kemiğinin (humerus) üst ucu
• Diz

Daha seyrek olarak dirsek, ayak bileği, ayak, el bileği ve el kemikleri de etkilenebilir. Hastalık aynı anda birden fazla eklemi, örneğin iki kalçayı birden tutabilir.

Belirtileri nelerdir?

NIAMS ve MedlinePlus'a göre avasküler nekroz erken dönemde çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Hastalık ilerledikçe şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Eklem ağrısı: Başlangıçta yalnızca etkilenen ekleme yük bindiğinde, örneğin yürürken ya da ayakta dururken hissedilir.
• Dinlenirken de süren ağrı: Zamanla ağrı istirahatte de devam eder.
• Kasıkta ağrı: Kalça etkilendiğinde ağrı çoğunlukla kasıkta hissedilir; uyluğa ya da kalçaya yayılabilir.
• Topallama
• Hareket kısıtlılığı ve sertlik: Eklemin hareket açıklığı azalabilir. Omuz etkilendiğinde kolu kaldırmak zorlaşabilir.
• Ani ağrı artışı: NIAMS'e göre kemiğin çökmesi durumunda ağrı belirgin şekilde artabilir.

NIAMS'e göre belirtilerin başlangıcından kemiğin çökmesine kadar geçen süre birkaç haftadan bir yıldan uzun süreye kadar değişebilir. İlerleyen dönemde eklemde kireçlenme (osteoartrit) gelişebilir. Bkz. Kalça kireçlenmesi

Nedenleri ve risk etkenleri

Bazen hiçbir neden bulunamaz. NIAMS ve MedlinePlus'ın saydığı başlıca nedenler ve risk etkenleri şunlardır:

Yaralanmalar

Kırık ya da çıkık gibi yaralanmalar kemiği besleyen damarları zedeleyebilir. Örneğin kalça çıkığı ya da uyluk kemiği boynu kırığı, femur başının kan akımını bozabilir.

Kortizon (kortikosteroid) kullanımı

NIAMS'e göre yüksek dozda ve uzun süre kullanılan kortizon grubu ilaçlar riski artırır. Bu ilaçlar pek çok ciddi hastalığın tedavisinde gereklidir; bu nedenle ilacınızı kendi başınıza bırakmayın. Risk konusundaki endişelerinizi hekiminizle konuşun.

Alkol ve tütün

NIAMS'e göre aşırı alkol tüketimi ve tütün kullanımı kemiğe giden kan akımını olumsuz etkileyebilir.

Bazı hastalıklar ve tedaviler

NIAMS ve MedlinePlus şunları sayar:

• Orak hücreli anemi
• Lösemi
• HIV enfeksiyonu ve bazı HIV ilaçları
• Lupus ve romatoid artrit. Bkz. Lupus nedir?
• Pankreatit (pankreas iltihabı)
• Gut hastalığı
• Gaucher hastalığı
• Kemoterapi ve radyoterapi
• Organ nakli
• Dalgıçlarda görülen vurgun (dekompresyon hastalığı)

MedlinePlus, çocuklarda kalçayı etkileyen Legg-Calvé-Perthes hastalığını da bu grupta sayar.

Kimlerde görülür?

NIAMS'e göre avasküler nekroz her yaşta görülebilir; ancak en sık 30–40'lı yaşlarda ortaya çıkar.

Tanı nasıl konur?

Tanı, belirtilerin dinlenmesi ve fizik muayeneyle başlar. Hekim; kullanılan ilaçları, alkol tüketimini, geçirilmiş yaralanmaları ve eşlik eden hastalıkları sorar. Kaynaklarda belirtilen görüntüleme yöntemleri şunlardır:

• Röntgen: NIAMS'e göre çoğu zaman ilk başvurulan yöntemdir; ancak hastalığın erken evresinde normal görünebilir.
• MR: NIAMS'e göre kemik ve eklemleri göstermede oldukça duyarlı bir yöntemdir ve hastalığı belirtiler başlamadan önce bile saptayabilir. Bkz. MR nedir?
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Röntgenden daha net görüntü sağlar; NIAMS'e göre daha seyrek kullanılır.
• Kemik sintigrafisi: MedlinePlus bunu da tanı ve hasarın derecesini değerlendirmede kullanılabilen yöntemler arasında sayar. Bkz. Kemik sintigrafisi

Muayeneye giderken

Değerlendirmeyi kolaylaştırmak için şunları önceden hazırlamak yararlı olur:

• Ağrının ne zaman başladığı, hangi hareketlerle arttığı ve geceleri sürüp sürmediği
• Kullandığınız ya da geçmişte kullandığınız kortizon içeren ilaçlar (tablet, iğne ya da uzun süreli inhaler gibi), süreleri ve kullanım nedeni
• Alkol ve sigara kullanımı
• Geçirilmiş kırık, çıkık ya da ameliyatlar
• Orak hücreli anemi, lupus, HIV gibi bilinen hastalıklar ve aldığınız tedaviler
• Daha önce çekilmiş röntgen ve MR görüntüleri ile raporları

Görüntüleme sonuçları hastalığın evresini, yani kemikte çökme olup olmadığını ve eklemin ne kadar etkilendiğini anlamaya yardımcı olur. Tedavi seçimi büyük ölçüde bu evreye bağlıdır.

Tedavi seçenekleri

MedlinePlus'a göre tedavide ilk adım, mümkünse altta yatan nedenin ele alınmasıdır. Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, eklemin işlevini korumak ve kemiğin çökmesini geciktirmektir. Hangi yöntemin uygun olduğuna; hastalığın evresi, etkilenen kemik, yaş ve genel sağlık durumu dikkate alınarak ortopedi uzmanı karar verir.

Ameliyatsız tedaviler

NIAMS ve MedlinePlus'ın saydığı ameliyatsız yöntemler genellikle belirtileri yönetmeye yöneliktir:

• İlaçlar: Ağrı ve şişliği azaltmak için iltihap giderici ağrı kesiciler kullanılabilir. Hangi ilacın uygun olduğuna hekim karar verir.
• Yükü azaltmak: Kalça ya da diz gibi yük taşıyan eklemlerde baston veya koltuk değneği kullanmak, ekleme binen yükü azaltır.
• Fizik tedavi ve egzersiz: Eklem hareket açıklığını korumaya ve sertliği azaltmaya yönelik egzersizler. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Enjeksiyonlar: NIAMS, ağrı ve iltihabı azaltmak için kortizon enjeksiyonlarından da söz eder.

Cerrahi tedaviler

MedlinePlus'a göre hastaların önemli bir kısmında zamanla ameliyat gerekir. NIAMS ve MedlinePlus'ın saydığı başlıca ameliyatlar:

• Kor dekompresyon: NIAMS'e göre erken evrede en sık uygulanan ameliyattır. Kemiğin içine bir veya daha fazla kanal açılarak kemik içindeki basınç azaltılır ve yeni kan damarlarının gelişmesine ortam hazırlanır.
• Osteotomi: Kemik yeniden şekillendirilerek ağırlık, hasarlı bölgeden sağlam kemik bölgesine aktarılır.
• Kemik grefti (nakli): Hasarlı bölgeyi desteklemek için sağlıklı kemik dokusu kullanılır. Bazı tekniklerde kemik, kendi damarlarıyla birlikte aktarılır.
• Eklem protezi: Kemiğin çöktüğü ve eklemin ciddi biçimde bozulduğu ileri evrede, eklem yapay parçalarla değiştirilir. Kalçada bu ameliyata total kalça protezi denir.

Avasküler nekrozla yaşamak

NIAMS, hastalıkla yaşarken şu noktalara dikkat çeker:

• Hangi egzersizlerin size uygun olduğunu hekiminiz ya da fizyoterapistinizle konuşun; eklemi zorlayan sporlardan kaçınmanız gerekebilir.
• Ağrıyı hafifletmek için sıcak ya da soğuk uygulamalar yararlı olabilir.
• Uzun süren ağrı, ruh hâlini de etkileyebilir; gerektiğinde ruh sağlığı desteği almaktan çekinmeyin.

Önlenebilir mi?

Her durumda önlenemez; ancak MedlinePlus ve NIAMS riski azaltmak için şunları önerir:

• Alkolü sınırlamak
• Tütün ürünlerinden uzak durmak
• Yüksek dozda ve uzun süreli kortizon kullanımından, mümkün olduğunca ve hekim gözetiminde, kaçınmak
• Dalış yapanların dalış güvenliği kurallarına uyması

MedlinePlus'a göre hastalığın seyri; nedene, tanı konduğu andaki evreye, etkilenen kemiğe, yaşa ve genel sağlık durumuna göre kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bu nedenle erken tanı ve düzenli takip önemlidir.