Robot yardımlı diz ve kalça protezi cerrahisi

Diz ve kalça protezi kısaca

Robot yardımlı cerrahiyi anlamak için önce protez ameliyatının ne olduğunu bilmek gerekir. Cleveland Clinic, eklem protezi ameliyatını (artroplasti) bir eklemin bir kısmının veya tamamının değiştirildiği bir ameliyat olarak tanımlar. Cerrah hasarlı kıkırdağı ve kemiği çıkarır, yerine metal, plastik veya seramikten yapılmış yapay parçalar yerleştirir.

• Total diz protezi: NHS'ye göre en sık yapılan diz protezi türüdür. Uyluk kemiğinin alt ucu ile kaval kemiğinin üst ucu metal ve plastik parçalarla değiştirilir.
• Kısmi (yarım) diz protezi: NHS, kireçlenmenin dizin yalnızca bir yarısını etkilediği durumlarda uygulandığını, kesinin daha küçük olduğunu ve iyileşmenin daha hızlı olabileceğini belirtir.
• Kalça protezi: Uyluk kemiğinin başı ve leğen kemiğindeki yuva yapay parçalarla değiştirilir.

Cleveland Clinic'e göre protez ameliyatının en sık nedeni eklem kireçlenmesidir (artrit). Ameliyat genellikle ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığı ilaç, egzersiz ve fizik tedavi gibi ameliyatsız yöntemlere yanıt vermediğinde düşünülür.

Protez ameliyatının başarısında parçaların doğru açıyla ve doğru konumda yerleştirilmesi ile eklemin çevresindeki bağların dengelenmesi önemli rol oynar. Robot yardımlı sistemler tam da bu aşamada yardımcı olmak üzere geliştirilmiştir.

Robot yardımlı ortopedik cerrahi nasıl çalışır?

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), bilgisayar destekli cerrahi sistemlerin ameliyat öncesi planlama, cerrahi navigasyon (yol gösterme) ve ameliyatın yapılmasına yardım amacıyla kullanıldığını belirtir. Ortopedik robot sistemleri, karın ameliyatlarında kullanılan konsol tipi robotlardan farklıdır; genellikle cerrahın elinde tuttuğu ya da birlikte hareket ettirdiği bir robotik kol veya el aletinden ve bir bilgisayar planlama ünitesinden oluşur.

Tipik bir süreç şu adımları içerir:

1. Kişiye özel bilgi toplama: Bazı sistemlerde ameliyattan önce eklemin tomografisi çekilerek üç boyutlu bir model oluşturulur. Bazı sistemler ise görüntü gerektirmeden, ameliyat sırasında kemik yüzeylerinin özel bir uçla haritalanmasıyla çalışır.
2. Planlama: Cerrah bu bilgiler üzerinden protezin boyutunu, açısını ve konumunu planlar.
3. Kemiklerin izlenmesi: Ameliyat sırasında kemiklerin konumunu sürekli takip etmek için kemiğe takip işaretleri yerleştirilebilir. Kamera sistemi bu işaretler sayesinde bacağın hareketlerini izler.
4. Sınırlar içinde çalışma: Güney Batı Londra Elektif Ortopedi Merkezi'nin (NHS) hasta bilgilendirmesine göre, kişiye özel bilgilerle robotik el aleti için sınırlar belirlenir; böylece cerrah eklemi dengelerken ve parçaları yerleştirirken plana yakın kalabilir. Alet planlanan alanın dışına çıkmaya başladığında sistem hareketi sınırlayabilir veya durdurabilir.
5. Dengeleme: Bağların gerginliği ölçülerek eklemin hareket boyunca dengeli olup olmadığı değerlendirilir ve gerekirse plan ameliyat sırasında güncellenir.

Bu sistemler, protez ameliyatının temel adımlarını değiştirmez; yani kesi yapılır, hasarlı kemik ve kıkırdak çıkarılır, protez parçaları yerleştirilir. Farkı, bu adımların bilgisayar desteğiyle ve kişiye özel bir plana göre yapılmasıdır.

Navigasyon ve robot yardımı arasındaki fark

Ortopedide bilgisayar desteği tek bir teknoloji değildir. FDA'nın bilgisayar destekli cerrahi sistemler tanımı hem navigasyonu hem de ameliyatın yapılmasına yardım eden sistemleri kapsar. Bu iki yaklaşım arasındaki fark şöyle özetlenebilir:

• Bilgisayarlı navigasyon: Kamera ve takip işaretleri yardımıyla kemiklerin konumu ekranda gösterilir. Sistem cerraha kesi açılarını ve hizalamayı gösteren bir "harita" sunar; ancak kesme aletlerini cerrah, klasik kesi kılavuzlarıyla kendisi yönlendirir.
• Robot yardımlı sistemler: Navigasyona ek olarak robotik kol veya el aleti, kesme aletini planlanan alanla fiziksel olarak sınırlayabilir ya da kesi kılavuzunu planlanan konuma kendisi yerleştirebilir.

Her iki yaklaşımda da amaç, protezin kişiye özel plana uygun yerleştirilmesine yardımcı olmaktır. Hangi teknolojinin kullanılacağı merkezin olanaklarına ve cerrahın tercihine bağlıdır.

Cerrahın rolü

FDA, robot yardımlı cerrahi sistemler için "robot" ifadesinin yanıltıcı olabileceğini vurgular; çünkü bu cihazlar doğrudan insan kontrolü olmadan ameliyat yapamaz. Cleveland Clinic'in açıklaması da aynı yöndedir: Robot yardımlı protez ameliyatında bilgisayar, cerrahın aletlerine yol gösterir.

Ameliyata kimin aday olduğuna, hangi protezin seçileceğine, planın onaylanmasına ve ameliyat sırasında ortaya çıkan durumlara göre kararların değiştirilmesine cerrah karar verir. Sistemin bir arızası veya uygunsuz bir durum olursa ameliyat, klasik aletlerle güvenle sürdürülebilir.

Olası yararları ve bilinmeyenler

Güney Batı Londra Elektif Ortopedi Merkezi'nin hasta bilgilendirmesi, bu teknolojinin ameliyat sırasında protez parçalarının daha hassas konumlandırılmasını sağlamayı ve dizin işlevini, hissini ve protezin olası ömrünü iyileştirmeyi amaçladığını belirtir.

Bununla birlikte şu noktaların bilinmesi önemlidir:

• Hassasiyet her zaman daha iyi sonuç demek değildir: Parçaların plana daha yakın yerleştirilmesinin, ağrı, hareket ve protez ömrü gibi hastanın önem verdiği uzun vadeli sonuçlara ne kadar yansıdığı araştırılmaya devam etmektedir.
• Klasik yöntem de yerleşik ve etkilidir: Geleneksel aletlerle yapılan diz ve kalça protezi ameliyatları uzun yıllardır uygulanmaktadır. Cleveland Clinic, eklem protezinin genellikle uzun süre dayandığını ve pek çok kişinin protezini yaşamının geri kalanında kullandığını belirtir.
• Cerrahi deneyim belirleyicidir: FDA, hastaların cerrahlarına sistemle ilgili eğitimlerini ve deneyimlerini sormalarını önerir.

Riskler ve sınırlılıklar

Robot yardımlı protez ameliyatı, protez ameliyatının genel risklerini taşır. Cleveland Clinic bu riskleri şöyle sıralar:

• Kan pıhtıları
• Enfeksiyon
• Sinir veya damar hasarı
• Protezin gevşemesi ya da erken aşınması
• Skar dokusu oluşumu ve hareket açıklığında azalma

Robot yardımlı yönteme özgü bazı ek konular da olabilir:

• Ek görüntüleme: Tomografiyle planlama yapan sistemlerde ameliyat öncesi ek bir tomografi çekilir; bu da bir miktar radyasyon demektir.
• Takip işaretleri: Kemiğe yerleştirilen takip pinleri için küçük ek kesiler gerekebilir; pin yerlerinde nadiren enfeksiyon veya kırık gelişebilir.
• Ameliyat süresi: Sistemin kurulması ve kalibrasyonu ameliyat süresini uzatabilir.
• Cihaz sorunları: FDA, robot yardımlı cerrahi cihazlarla ilgili parça kırılması, mekanik sorunlar ve görüntü sorunları gibi arıza bildirimleri aldığını belirtir.
• Erişim ve maliyet: Sistemler her merkezde bulunmaz.

Ameliyat ve iyileşme süreci

Ameliyat öncesi hazırlık, klasik protez ameliyatındaki gibidir: anestezi değerlendirmesi, kan testleri, ilaç düzenlemeleri ve gerekirse fizyoterapistle ameliyat öncesi egzersizler.

NHS'ye göre diz protezi ameliyatı genellikle 1 ila 2 saat sürer ve ya genel anestezi ya da belden uyuşturma (spinal anestezi) altında yapılır. Hastalar çoğunlukla ameliyat günü hastaneye yatırılır.

Ameliyattan sonra iyileşmenin en önemli parçası rehabilitasyondur. Fizyoterapistin önerdiği egzersizler, yürüme ve eklem hareketlerinin geri kazanılması robot kullanılsa da kullanılmasa da benzer şekilde planlanır. Cleveland Clinic, protez ameliyatından sonra iyileşmenin genellikle en az birkaç ay sürdüğünü ve bu sürenin değiştirilen ekleme, ameliyatın türüne, kişinin yaşına, aktivite düzeyine ve sağlık durumuna göre değiştiğini belirtir.

Cerrahınıza sorabileceğiniz sorular

• Benim için robot yardımlı yöntemin klasik yönteme göre olası yararları ve riskleri nelerdir?
• Bu sistemle ne kadar deneyiminiz var?
• Ameliyat öncesi ek bir tomografi gerekecek mi?
• Sistemle ilgili bir sorun olursa ameliyat nasıl devam eder?
• İyileşme ve fizik tedavi süreci nasıl planlanacak?