İnme sonrası rehabilitasyon: süreç, ekip ve iyileşme

Bu hizmet nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) rehabilitasyonu, sağlık sorunu olan kişilerde işlevselliği en üst düzeye çıkarmayı ve engelliliği azaltmayı amaçlayan bir dizi uygulama olarak tanımlar. Rehabilitasyonun hedefi, kişinin günlük işlerinde olabildiğince bağımsız olması ve eğitim, iş ve aile yaşamına katılabilmesidir.

İnme sonrası rehabilitasyon bu genel yaklaşımın inmeye özgü bir uygulamasıdır. WHO, inme geçiren kişiler için kas gücünü, istemli hareketleri ve dengeyi geliştirmeye yönelik egzersiz eğitimini rehabilitasyon örnekleri arasında sayar. Rehabilitasyon inmeyi "geri almaz"; ancak beynin ve vücudun yeni duruma uyum sağlamasına, kaybedilen becerilerin olabildiğince geri kazanılmasına ve geri kazanılamayan işlevlerin yerine yeni yöntemler öğrenilmesine yardımcı olur. İnmenin belirtileri hakkında bilgi için İnme belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Rehabilitasyon ne zaman ve nerede yapılır?

Rehabilitasyon, kişinin durumu el verdiği ölçüde hastanedeki tedavi döneminden itibaren planlanmaya başlanır. MedlinePlus'a göre rehabilitasyonun nerede sürdürüleceği kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir:

• Hastane içi rehabilitasyon birimleri ya da bakım merkezleri: Kendi bakımını yapamayan ve yoğun destek gerektiren kişiler için
• Evde rehabilitasyon: Evde yeterli desteği olan kişiler için
• Ayaktan (poliklinik) rehabilitasyon: Eve dönen ve düzenli olarak terapi merkezine gidebilen kişiler için

MedlinePlus'a göre bu karar verilirken kişinin kendi bakımını ne ölçüde yapabildiği, evde ne kadar destek bulunduğu ve evin güvenli olup olmadığı dikkate alınır. NHS de taburcu olduktan sonra kişiye özel bir iyileşme planı hazırlandığını ve bu planın evde sürdürülen egzersizleri ve terapileri içerdiğini belirtir.

Rehabilitasyona hazırlık

Programa başlamadan önce ekip kişinin durumunu ayrıntılı olarak değerlendirir: hareket, denge, konuşma, yutma, düşünme becerileri ve günlük işlerdeki bağımsızlık düzeyi incelenir. Bu değerlendirmeye göre kişiyle ve ailesiyle birlikte gerçekçi hedefler belirlenir; örneğin desteksiz oturmak, kısa mesafe yürümek ya da kendi başına yemek yemek. Seanslara rahat giysiler ve kaymaz tabanlı ayakkabılarla gitmek, kullanılan ilaçların listesini ve varsa gözlük ya da işitme cihazını yanınızda bulundurmak yararlıdır.

Rehabilitasyon ekibi

MedlinePlus ve WHO'ya göre rehabilitasyon farklı uzmanlardan oluşan bir ekip tarafından yürütülür:

• Fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı: Rehabilitasyon programını planlar ve ekibi yönlendirir.
• Fizyoterapist: Hareket, kas gücü, denge ve yürümeyle ilgili çalışmaları yürütür. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Ergoterapist (iş-uğraşı terapisti): Giyinme, yemek yeme, banyo yapma gibi günlük yaşam becerilerinin yeniden kazanılmasına yardımcı olur.
• Dil ve konuşma terapisti: Konuşma, dili anlama ve yutma sorunlarıyla ilgilenir.
• Psikolog: WHO, klinik psikologları da rehabilitasyon ekibinin parçası olarak sayar.

Bu ekipte nöroloji uzmanı, hemşireler, diyetisyen ve sosyal hizmet uzmanı gibi başka sağlık çalışanları da yer alabilir. Hasta ve ailesi de ekibin önemli bir parçasıdır; hedeflerin belirlenmesinde onların görüşleri dikkate alınır.

Rehabilitasyonda neler çalışılır?

İnme her kişiyi farklı etkilediği için program kişiye özel hazırlanır. MedlinePlus ve NHS'e göre başlıca çalışma alanları şunlardır:

Hareket ve denge

MedlinePlus'a göre inme sonrası güçsüzlük, kaslarda sertlik ve eklem sorunları görülebilir. Fizyoterapide kas gücünü artırmaya, hareket açıklığını korumaya, dengeyi ve yürümeyi geliştirmeye yönelik egzersizler yapılır. Gerektiğinde baston, yürüteç, tekerlekli sandalye ya da ateller gibi yardımcı araçlar kullanılır. NHS de hareket sorunları ve uyuşukluk için fizyoterapi ve egzersizleri iyileşme planının parçası olarak sayar.

Konuşma ve iletişim

İnme, konuşmayı anlamada ya da konuşmayı üretmede güçlüğe (afazi) ya da konuşma kaslarındaki güçsüzlüğe bağlı peltek ve anlaşılmaz konuşmaya yol açabilir. MedlinePlus'a göre bu sorunlar konuşma terapisiyle ele alınır. MedlinePlus, konuşmanın düzelmesinin 2 yıla kadar sürebileceğini ve herkesin tamamen iyileşemeyebileceğini belirtir.

Yutma

MedlinePlus'a göre yutma güçlüğü, diyet değişiklikleri ve konuşma terapistinin yönlendirdiği yutma egzersizleriyle ele alınır. Yutma güçlüğü, yiyeceklerin soluk borusuna kaçma riskini artırabileceği için önemlidir.

Düşünme, bellek ve duygu durumu

MedlinePlus'a göre bellek sorunları, depresyon ve davranış değişiklikleri terapi ve gerektiğinde ilaçlarla tedavi edilir. NHS, inme sonrası kaygı, depresyon ve yorgunluk için bilişsel davranışçı terapinin kullanılabileceğini, ayrıca bellek, dikkat ve düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik çalışmaların iyileşme planına dahil edilebileceğini belirtir. Bkz. Kronik hastalık ve depresyon

Mesane ve bağırsak kontrolü

MedlinePlus ve NHS'e göre idrar ve dışkı kontrolüyle ilgili sorunlar; tavsiyeler, egzersizler, düzenli tuvalet programları ve gerektiğinde ilaçlarla ele alınabilir.

Ev düzenlemesi ve bakım verenler

MedlinePlus'a göre eve dönüşte evin güvenli hâle getirilmesi önemlidir. Düşmeye yol açabilecek halı ve kabloların kaldırılması, banyoya tutunma barları ve uygun yardımcı ekipmanların yerleştirilmesi önerilir. Gerekirse evde bakım hizmetleri planlanabilir. Düşmeleri önleme konusunda ayrıntılı bilgi için Düşme riski (yaşlılarda düşme) yazısına bakabilirsiniz.

NHS, bakım verenlerin iyileşme sürecinde çok önemli bir rol oynadığını ve kendilerinin de destek almaları gerektiğini vurgular. MedlinePlus da aile danışmanlığının yakınların yeni sorumluluklara uyum sağlamasına yardımcı olabileceğini belirtir. Bakım veren yakınların dinlenmeye zaman ayırması ve yardım istemekten çekinmemesi, uzun soluklu bu süreçte hem kendi sağlıkları hem de hasta için önemlidir.

İyileşme süreci ve olası güçlükler

MedlinePlus'a göre inme sonrası iyileşme kişiden kişiye çok farklıdır. En belirgin gelişmeler çoğunlukla ilk haftalarda ve aylarda görülür; ancak bazı kişiler yıllar içinde de ilerleme kaydetmeye devam eder. NHS'e göre bazı kişiler günler ya da haftalar içinde toparlanırken bazılarının iyileşmesi aylar ya da yıllar sürebilir. NHS, taburculuktan yaklaşık 6 ay sonra ilerlemenin gözden geçirildiğini belirtir.

Rehabilitasyon genellikle güvenli bir süreçtir; ancak bazı noktalara dikkat etmek gerekir:

• Yorgunluk: İnme sonrası yorgunluk sık görülür; egzersizlerin dinlenme aralarıyla dengelenmesi gerekir.
• Düşme riski: Denge ve güç sorunları nedeniyle egzersizler ve yeni beceriler başlangıçta gözetim altında öğrenilmelidir.
• Zorlamamak: Terapistin önerdiğinden fazla yüklenmek ağrıya ya da sakatlanmaya yol açabilir.
• Motivasyon: İlerleme yavaş ve inişli çıkışlı olabilir; küçük hedefler koymak ve kazanımları fark etmek motivasyonu korumaya yardımcı olur.

Yeni bir inmeyi önlemek için hekimin önerdiği ilaçların düzenli kullanılması, tansiyonun kontrol altında tutulması ve sigaranın bırakılması da sürecin parçasıdır. Bkz. Yüksek tansiyon nedir?