Gözde uçuşan cisimler neden olur? Ne zaman acildir?

Gözde uçuşan cisimler nedir?

Gözün içi, vitreus adı verilen jel kıvamında bir sıvıyla doludur. Gözün arka yüzünde ise ışığa duyarlı bir doku tabakası olan retina bulunur.

MedlinePlus uçuşan cisimleri, gözün önündeymiş gibi görünen ama aslında gözün içinde bulunan küçük benekler, noktalar ya da çizgiler olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre bunlar, gözün arka kısmındaki sıvının (vitreus) içinde yüzen küçük hücre artıklarıdır. Benek, nokta, kabarcık, iplik ya da küme gibi görünebilirler. MedlinePlus'a göre yetişkinlerin çoğunda en az birkaç uçuşan cisim vardır.

NEI'ye (ABD Ulusal Göz Enstitüsü) göre uçuşan cisimler göz hareket ettikçe hareket eder; bu nedenle doğrudan onlara bakmaya çalıştığınızda sizden uzaklaşıyormuş gibi görünürler. Göz durduğunda da görme alanında süzülmeye devam ederler. Beyaz bir kâğıt ya da mavi gökyüzü gibi parlak ve açık renkli bir yüzeye bakarken daha belirgin fark edilirler. MedlinePlus'a göre özellikle yoğun ya da koyu olduklarında, örneğin kitap okurken, daha çok göze çarpabilirler.

Uçuşan cisimler neden olur?

NEI'ye göre uçuşan cisimler genellikle gözdeki olağan değişikliklerden kaynaklanır: Yaş ilerledikçe vitreusun içindeki ince lifler birbirine yapışır ve retinaya gölge düşürür. Bu gölgeler, uçuşan cisimler olarak algılanır.

NHS'e göre uçuşan cisimler ve ışık çakmaları genellikle arka vitreus dekolmanı adı verilen zararsız bir süreçten kaynaklanır; bu süreçte göz içindeki jelin yapısı değişir. NEI vitreus dekolmanını, vitreusun retinadan ayrılması olarak tanımlar. NHS'e göre uçuşan cisimler bazen retina dekolmanından da kaynaklanabilir; bu ciddi bir durumdur ve tedavi edilmezse kalıcı görme kaybına yol açabilir. Bazen de belirgin bir neden olmadan ortaya çıkabilirler.

NEI'ye göre uçuşan cisimlerin daha ciddi nedenleri de olabilir:

• Göz enfeksiyonları
• Göz yaralanmaları
• Göz içinde iltihap (üveit); bkz. Üveit
• Göz içinde kanama
• Vitreus dekolmanı
• Retina yırtığı (vitreus dekolmanının retinada bir delik açması)
• Retina dekolmanı (retinanın gözün arka yüzünden ayrılması)

Işık çakmaları

Bazı kişiler uçuşan cisimlerle birlikte ya da ayrı olarak gözde ani ışık çakmaları görür. NHS'e göre ışık çakmaları da sık görülür ve zamanla durabilir. Ancak NHS, ilk kez ortaya çıkan ya da sayısı aniden artan ışık çakmalarında acil göz muayenesi önerir; çünkü NEI'ye göre ışık çakmaları ve ani yeni uçuşan cisimler retina dekolmanının uyarı belirtileri arasındadır.

Kimlerde daha sık görülür?

NEI'ye göre neredeyse herkeste yaş ilerledikçe uçuşan cisimler gelişir; ancak şu kişilerde risk daha yüksektir:

• İleri derecede miyop olanlar. Bkz. Miyopi nedir?
• Diyabeti olanlar
• Katarakt ameliyatı geçirmiş olanlar. Bkz. Katarakt ameliyatı

NHS de uçuşan cisimlerin ve ışık çakmalarının pek çok kişide, özellikle yaşlılarda görüldüğünü belirtir.

Ne zaman tehlikelidir?

NHS'e göre uçuşan cisimler ve ışık çakmaları özellikle uzun süredir varsa, kötüleşmiyorsa ve görmeyi etkilemiyorsa genellikle zararsızdır ve ciddi bir sorunun işareti değildir.

Ancak NEI, NHS ve MedlinePlus'a göre şu belirtiler retina yırtığı ya da retina dekolmanı gibi gözün arka kısmında ciddi bir soruna işaret edebilir:

• Aniden ortaya çıkan çok sayıda yeni uçuşan cisim
• Uçuşan cisimlerle birlikte ışık çakmaları; MedlinePlus'a göre özellikle görme alanının yan kısımlarında
• Görme alanının yanında ya da ortasında karanlık bir perde, gölge veya bulanık bir alan
• Bulanık görme
• Göz ağrısı
• Göz ameliyatı ya da göz yaralanmasından sonra başlayan uçuşan cisimler

NHS'e göre bu belirtiler hızla tedavi edilmezse görmeyi kalıcı olarak etkileyebilecek ciddi bir soruna işaret edebilir. NEI de retina dekolmanının tıbbi bir acil durum olduğunu, belirtilerin çoğu zaman hızla ortaya çıktığını, tedavi edilmezse retinanın daha geniş bir bölümünün ayrılabileceğini ve kalıcı görme kaybı ya da körlük riskinin artacağını belirtir. Bkz. Retina dekolmanı nedir?

Retina yırtığı ve dekolmanıyla ilişkisi

Uçuşan cisimlerin çoğu zararsız olsa da, bazen retinada bir yırtık ya da retinanın yerinden ayrılması (dekolman) ile birlikte ortaya çıkabilir. NEI'ye göre retina dekolmanının en sık nedenleri yaşlanma ve göz yaralanmasıdır. NEI'ye göre şu durumlarda retina dekolmanı riski daha yüksektir:

• Kişinin kendisinde ya da ailesinde daha önce retina dekolmanı görülmüş olması
• Ciddi bir göz yaralanması geçirmiş olmak
• Katarakt ameliyatı gibi göz ameliyatları geçirmiş olmak
• Diyabete bağlı göz hastalığı; bkz. Diyabetik retinopati
• İleri derecede miyopi
• Arka vitreus dekolmanı

NEI'ye göre retinadaki yırtık ya da ayrılma, ayrılan bölümün büyüklüğüne ve türüne göre lazer tedavisi, dondurma tedavisi ya da ameliyatla onarılabilir; küçük yırtıklar için lazer ya da dondurma tedavisi genellikle göz doktorunun muayenehanesinde yapılabilir. NEI, hemen tedavi almanın görmeyi korumaya yardımcı olabileceğini belirtir. Bu nedenle uçuşan cisimlerinizde ani bir değişiklik olduysa beklemeden başvurmanız gerekir.

NEI'ye göre retina dekolmanı çoğu zaman yaşlanmaya bağlı olduğundan her zaman önlenemez. Ancak spor gibi riskli etkinliklerde koruyucu gözlük takmak, göz yaralanmasına bağlı dekolman riskini azaltabilir. Gözünüze bir şey çarptıysa ya da göz yaralanması geçirdiyseniz göz doktoruna görünmeniz önemlidir.

Tanı nasıl konur?

NEI'ye göre göz doktoru uçuşan cisimleri, göz bebeklerini büyüten (genişleten) damlalarla yapılan göz muayenesi sırasında değerlendirebilir. Damlalar göz bebeğini büyütür ve hekim gözün içini, retinayı inceleyerek uçuşan cisimlere ve diğer göz sorunlarına bakar. NEI'ye göre bu muayene genellikle ağrı yapmaz; hekim retina yırtığı olup olmadığını kontrol etmek için göz kapaklarınıza bastırabilir ve bu bazı kişilerde rahatsızlık hissi yaratabilir. Bkz. Göz dibi muayenesi

NEI'ye göre muayeneden sonraki birkaç saat görmeniz bulanık olabilir ve ışığa karşı hassasiyet gelişebilir; bu nedenle sizi eve götürecek birini ayarlamanız ve varsa güneş gözlüğünüzü yanınıza almanız önerilir. NEI, 60 yaş üzerindekilerin 1–2 yılda bir göz bebeklerini büyüten damlalarla göz muayenesi yaptırmasını önerir; diyabeti ya da yüksek tansiyonu olan çoğu kişinin bu muayeneyi en az yılda bir kez yaptırması gerekir.

NEI'ye göre muayeneden sonra daha fazla bilgi gerekirse göz ultrasonu ya da optik koherens tomografi (OCT) yapılabilir; ağrı yapmayan bu testler retinanın tam konumunu görmeye yardımcı olur. Bkz. OCT nedir?

Tedavi gerekir mi?

NEI'ye göre tedavi, uçuşan cisimlerin nedenine bağlıdır. Başka bir göz hastalığından kaynaklanıyorsa o hastalığın tedavi edilmesi gerekebilir. Yaşa bağlıysa ve sizi rahatsız etmiyorsa büyük olasılıkla tedavi gerekmez. NHS'e göre uçuşan cisimler, kişi onlara alıştıkça çoğu zaman daha az fark edilir hâle gelir ve ışık çakmaları da zamanla durabilir.

MedlinePlus'a göre uçuşan cisimleri tamamen ortadan kaldırmak zordur. Uçuşan cisimler net görmeyi zorlaştırıyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa şu seçenekler konuşulabilir:

• Vitrektomi: NEI'ye göre uçuşan cisimleri gidermek için önerilebilecek bir ameliyattır. MedlinePlus, bunun büyük bir göz ameliyatı olduğunu ve pek çok hekimin uçuşan cisimler gibi küçük bir sorun için bu ameliyatı fazla riskli bulduğunu belirtir. Bkz. Retina ameliyatı (vitrektomi) nedir?
• YAG lazer: MedlinePlus'a göre uçuşan cisimleri parçalayabilir ve belki daha az görünür hâle getirebilir, ancak onları gerçekten ortadan kaldırmaz.
• Göz damlaları: MedlinePlus'a göre göz bebeğini hafifçe büyüten atropin damlaları uçuşan cisimleri daha az görünür kılabilir, ancak bulanık görmeye yol açabilir. Uçuşan cisimler için satılan bazı homeopatik damlaların yararı kanıtlanmamıştır.
• Araştırılan yöntemler: MedlinePlus'a göre daha güvenli olabileceği düşünülen femtosaniye lazerler üzerinde araştırmalar sürmektedir.

NEI, bu ameliyatın riskleri ve yararları hakkında hekimle konuşulmasını önerir; tedavi kararı göz doktoruyla birlikte verilir.

Uçuşan cisimlerle yaşamak

NEI'ye göre çoğu kişide gelip giden uçuşan cisimler vardır ve bunlar çoğu zaman tedavi gerektirmez. Ancak ani değişiklikleri izlemek önemlidir. Günlük yaşamda şunlar yardımcı olabilir:

• Uçuşan cisimlerinizde ani bir artış ya da değişiklik olup olmadığını fark etmek; NEI, aniden ortaya çıkan ve geçmeyen yeni uçuşan cisimlerin göz doktoruna bildirilmesini önerir
• Uçuşan cisimlere zamanla alışılabileceğini bilmek; NHS'e göre çoğu zaman daha az fark edilir hâle gelirler
• NEI'nin önerdiği gibi göz bebeklerini büyüten damlalarla yapılan kapsamlı göz muayenelerini düzenli yaptırmak; bu muayene küçük bir retina yırtığını ya da dekolmanı görmeyi etkilemeden önce yakalamaya yardımcı olabilir
• Riskli etkinliklerde koruyucu gözlük kullanmak

Yeni ortaya çıkan ya da aniden artan belirtileri "nasılsa geçer" diye beklememek gerekir.