Erkek kısırlığı (erkek infertilitesi): nedenleri, tanı ve tedavisi

Erkek kısırlığı nedir, ne kadar sık görülür?

ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü'ne (NICHD) göre gebelik için erkeğin sperminin kadının yumurtasıyla birleşmesi gerekir. Testisler spermi üretir ve depolar; sperm cinsel ilişki sırasında boşalmayla kadının üreme yoluna ulaşır. Bu süreçteki sorunlar doğurganlığı azaltabilir.

NICHD'ye göre çalışmalar, korunmasız ilişkiye rağmen çiftlerin yüzde 15'inin bir yıl sonunda, yüzde 10'unun ise iki yıl sonunda gebelik elde edemediğini gösteriyor. NHS'e göre yaklaşık her 7 çiftten 1'i gebe kalmakta güçlük yaşayabilir. NICHD, kısırlık vakalarının yaklaşık üçte birinin erkeğe, üçte birinin kadına ait üreme sorunlarından kaynaklandığını, kalan üçte birinde ise her iki tarafın birlikte rol oynadığını ya da nedenin bilinmediğini belirtir.

NHS, doğurganlık sorunlarının iki partnerden birini de etkileyebileceğini vurgular ve vakaların yaklaşık dörtte birinde nedenin belirlenemediğini belirtir. NHS, daha önce hiç gebelik elde edememiş kişilerdeki kısırlığa birincil, daha önce bir ya da daha fazla gebelik olmuş ama yeniden gebelik elde etmekte güçlük çekilen duruma ise ikincil kısırlık dendiğini açıklar.

Erkek kısırlığının nedenleri

NICHD'ye göre erkek kısırlığında en sık sorunlar testislerin işleyişini etkileyen sorunlardır; hormon dengesizlikleri ve erkek üreme organlarındaki tıkanıklıklar da neden olabilir. NICHD'ye göre olguların yaklaşık yarısında erkek kısırlığının nedeni belirlenemez. MedlinePlus ise testislerdeki bedensel sorunları, spermi taşıyan kanallardaki tıkanıklıkları, hormon sorunlarını, geçirilmiş yüksek ateşli hastalıkları ya da kabakulağı, genetik hastalıkları ve yaşam tarzı veya çevresel etkenleri sayar.

Sperm ve meni sorunları

NHS'e göre erkeklerde kısırlığın sık nedenlerinden biri, boşalma sırasında atılan ve sperm içeren meninin (semen) kalitesinin düşük olmasıdır. Bu durum şu şekillerde ortaya çıkabilir:

• Sperm sayısının çok düşük olması ya da hiç sperm bulunmaması
• Spermin düzgün hareket edememesi; bu, spermin yumurtaya ulaşmasını zorlaştırır
• Spermin şeklinin bozuk olması; bu, spermin hareket etmesini ve yumurtayı döllemesini zorlaştırabilir

NHS'e göre meni bozukluklarının çoğunda neden açıklanamaz. Testis torbasının sıcaklığının artmasıyla meni kalitesinin düşmesi arasında bir bağlantı vardır, ancak bol iç çamaşırı giymenin doğurganlığı artırıp artırmadığı belirsizdir.

NICHD'ye göre kısır erkeklerin yaklaşık yüzde 10–15'inde menide hiç sperm bulunmaz; bu duruma azospermi denir. NICHD'ye göre hormon dengesizliği ya da spermin ilerlemesini engelleyen bir tıkanıklık bu duruma yol açabilir.

Varikosel

NICHD'ye göre bazı kısırlık vakalarında erkek normalden az sperm üretir ve bunun en sık nedeni testisteki bir toplardamarın genişlemesi (varikosel) olarak tanımlanır. NICHD'ye göre varikosel, kısırlık sorunu olan erkeklerin yaklaşık yüzde 40'ında bulunur. Bkz. Varikosel

Testis sorunları

NHS'e göre testisler spermi üretir ve depolar; testislerin zarar görmesi meni kalitesini ciddi biçimde etkileyebilir. Bu şu durumlarda olabilir:

• Testis enfeksiyonu
• Testis kanseri
• Testis ameliyatı
• Doğuştan testis sorunları
• Bir ya da iki testisin torbaya inmemiş olması
• Testis yaralanmaları

Hormon sorunları

NHS'e göre hipogonadizm, sperm yapımında rol oynayan erkeklik hormonu testosteronun olağandışı düşük olmasıdır. Bir tümör, yasa dışı madde kullanımı ya da Klinefelter sendromu (fazladan bir dişi kromozomun bulunduğu nadir bir sendrom) buna yol açabilir.

Boşalma sorunları ve vazektomi

NHS'e göre bazı erkekler cinsel ilişki sırasında meniyi dışarı atmayı zorlaştıran boşalma sorunları yaşar. Kısırlaştırma amacıyla yapılan vazektomide spermi testisten taşıyan kanallar kesilip kapatılır; NHS'e göre vazektomi geri alınabilir, ancak geri alma işlemleri genellikle başarılı olmaz.

Genetik nedenler

MedlinePlus genetik hastalıkları erkek kısırlığının nedenleri arasında sayar. NHS'in hormon sorunlarına yol açabilen bir durum olarak andığı Klinefelter sendromu bu gruptadır. Bkz. Kromozom analizi (karyotip)

İlaçlar ve maddeler

NHS'e göre bazı ilaç ve maddeler sperm üretimini ya da kalitesini etkileyebilir:

• Kas geliştirmek amacıyla yasa dışı kullanılan anabolik steroidlerin uzun süre kötüye kullanımı sperm sayısını ve hareketini azaltabilir.
• Kemoterapi ilaçları bazen sperm üretimini ciddi biçimde azaltabilir.
• Crohn hastalığı ve romatoid artrit gibi hastalıklarda kullanılan sülfasalazin adlı iltihap giderici ilaç sperm sayısını azaltabilir; bu etki geçicidir ve ilaç bırakıldığında sperm sayısı normale dönmelidir.
• Bazı bitkisel ürünler sperm üretimini etkileyebilir ya da testislerin küçülmesine yol açabilir.
• Esrar ve kokain gibi yasa dışı maddeler meni kalitesini etkileyebilir.

Bir ilacın doğurganlığınızı etkileyebileceğinden kuşkulanıyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın, hekiminizle konuşun.

Doğurganlığı etkileyen diğer etkenler

NHS'e göre şu etkenler de doğurganlığı etkileyebilir: yaş, fazla kilo ya da obezite (beden kitle indeksinin 30 ve üzerinde olması), klamidya gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, meni kalitesini düşürebilen sigara (pasif içicilik dahil), sperm kalitesini etkileyebilen fazla alkol, özellikle erkeklerde doğurganlığı etkilediği gösterilen bazı tarım ilaçları, çözücüler ve metaller ve ağır durumlarda sperm üretimini etkileyebilen stres.

Erkek kısırlığı nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre bir yıllık denemeye rağmen gebelik olmadığında aile hekimine başvurmak iyi bir fikirdir; bir doğurganlık sorunu olabileceğini bilen kişiler daha erken başvurmalıdır. NICHD'ye göre değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Öykü: Testislerin ya da penisin geçmişte yaralanması, yakın zamanda geçirilen yüksek ateş ve kabakulak gibi çocukluk hastalıkları dahil sağlık geçmişi sorulur.
• Fizik muayene: Vücut yağının artması, kas kütlesinin azalması, yüz ve vücut kıllarının azalması gibi hormon eksikliği belirtilerine bakılır; enfeksiyon, fıtık ya da varikosel gibi sorunlar saptanabilir.
• Semen analizi (spermiyogram): NICHD'ye göre spermin sağlığını ve kalitesini değerlendirmek için meni örneği istenebilir. MedlinePlus'a göre bu testte meni miktarı, sperm sayısı ve yoğunluğu, spermin hareketi ve şekli, meninin asitliği (pH) ve sıvılaşma süresi ölçülür. Sperm sayısı ve meni kalitesi günden güne değişebildiği için bir iki hafta içinde iki ya da daha fazla örnek vermeniz gerekebilir. Bkz. Spermiyogram nedir?
• Hormon testleri: NICHD'ye göre kanda hormon düzeyleri ölçülebilir; MedlinePlus testosteron düzeyi testini de tanı testleri arasında sayar.
• Ek testler: NICHD'ye göre testis biyopsisi ya da genetik tarama yapılabilir; MedlinePlus'a göre sonuçlara göre ultrason ve kan testleri de istenebilir.

Semen analizine hazırlık

MedlinePlus'a göre örnek verilmeden önceki 2–7 gün boyunca boşalmayla sonuçlanan cinsel etkinlikten kaçınmanız gerekir; hekiminiz size ayrıntılı talimat verir. Örnek genellikle laboratuvarda özel bir odada, mastürbasyonla steril bir kaba alınır. Doğru sonuç için önce idrarınızı yapıp ellerinizi ve penisinizi yıkamanız, kabın içine dokunmamanız, kayganlaştırıcı ya da tükürük kullanmamanız ve menin tamamını kaba almanız önerilir. MedlinePlus'a göre sonuçların tamamen normal çıkmaması kalıcı olarak kısır olduğunuz anlamına gelmez; ancak spermin gebelik güçlüğünün nedenlerinden biri olabileceğini gösterir.

Erkek kısırlığı nasıl tedavi edilir?

MedlinePlus'a göre neden bulunabildiğinde tedavi ilaçları, cerrahiyi ya da yardımcı üreme tekniklerini içerebilir. NHS'e göre sunulan tedavi sorunun nedenine ve olanaklara bağlıdır. NICHD'ye göre tedavi altta yatan soruna göre planlanır; belirli bir sorun bulunamadığında ise doğurganlığı artırdığı kanıtlanmış tedaviler önerilebilir.

İlaç tedavisi

NHS'e göre gonadotropin adı verilen hormon ilaçları erkeklerde doğurganlığı artırabilir. NICHD'ye göre hormon dengesizlikleri ve sertleşme sorunu gibi erkek doğurganlığını etkileyen bazı sorunlar ilaçla tedavi edilebilir.

Cerrahi tedaviler

• Varikosel onarımı: NICHD'ye göre varikosel ameliyatla onarılabilir. Bkz. Varikosel ameliyatı
• Tıkanıklıkların giderilmesi: NHS'e göre spermin normal biçimde dışarı atılmasını engelleyen epididim tıkanıklıkları ameliyatla düzeltilebilir. NICHD de spermi taşıyan kanallardaki tıkanıklıkların onarımında cerrahinin etkili olabileceğini belirtir.
• Sperm elde etme işlemleri: NHS'e göre spermin çıkışını engelleyen bir tıkanıklık varsa, spermi testisten taşıyan kanal (vas deferens) doğuştan yoksa ya da vazektomi yapılmışsa veya vazektominin geri alınması başarısız olmuşsa sperm cerrahi olarak alınabilir. İşlem genellikle lokal anesteziyle, işlem türüne göre bazen genel anesteziyle ve hastanede yatmadan yapılır. Alınan doku ya da spermin kalitesi aynı gün bildirilir ve elde edilen sperm ileride kullanılmak üzere dondurularak saklanır.

Yardımcı üreme teknikleri

NHS'e göre rahim içine aşılama (IUI) ve tüp bebek (IVF) yöntemleri kullanılabilir. IUI'de sperm önce toplanıp bir sıvıyla yıkanır, en hızlı hareket eden örnekler seçilir ve rahim ağzından geçirilen ince plastik bir tüple rahme yerleştirilir. IVF'de yumurta vücut dışında, laboratuvarda spermle döllenir ve oluşan embriyo rahme yerleştirilir. NHS'e göre partnerlerden birinde kısırlık sorunu varsa bağışlanmış sperm ya da yumurta kullanmak da bir seçenek olabilir. NICHD'ye göre diğer tedaviler doğurganlığı geri kazandırmazsa tüp bebek gibi yardımcı üreme teknikleri etkili olabilir. Bkz. Tüp bebek tedavisi

MedlinePlus, kısırlık tedavisi gören birçok çiftin bebek sahibi olabildiğini belirtir. NHS ise tedavinin her zaman başarılı olmayabileceğini hatırlatır ve doğurganlık sorunlarında tamamlayıcı tedavilerin etkili olduğuna dair kanıt bulunmadığını belirtir.

Duygusal destek

Kısırlık süreci yıpratıcı olabilir. NHS'e göre stres partnerle ilişkiyi etkileyebilir ve cinsel isteği azaltabilir; ağır durumlarda sperm üretimini de etkileyebilir. Duygularınızı partnerinizle paylaşmak, sorularınızı hekiminize açıkça sormak ve gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından destek almak bu süreçte yardımcı olabilir.

Doğurganlığı korumaya yardımcı adımlar

Erkek kısırlığının birçok nedeni kişinin kontrolünde değildir. Yine de kaynakların saydığı etkenlerden yola çıkarak şunlar yapılabilir:

• Sigara içmemek; NHS'e göre sigara meni kalitesini düşürebilir (Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar)
• Alkolü sınırlamak; NHS yetişkinlerin haftada 14 birimden fazla alkol içmemesini önerir
• Fazla kilonuz varsa sağlıklı kiloya ulaşmaya çalışmak
• Kas geliştirme amaçlı anabolik steroid ve yasa dışı madde kullanmamak
• Kullanılan ilaçları ve bitkisel ürünleri hekimle gözden geçirmek
• MedlinePlus'un orşitten korunmak için önerdiği kabakulak aşısını yaptırmak ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak
• Testiste şişlik, ağrı ya da şekil değişikliği fark edildiğinde erken hekime başvurmak