Kromozom analizi (karyotip) nedir, neden ve nasıl yapılır?

Kromozom nedir?

Kromozomlar, hücrelerin çekirdeğinde bulunan ve genetik bilgiyi (DNA'yı) taşıyan yapılardır. Genler bu kromozomların üzerinde dizilidir. İnsan hücrelerinde normalde 46 kromozom, yani 23 çift bulunur; her çiftin biri anneden, diğeri babadan gelir.

MedlinePlus'a göre bu 46 kromozomun 44'ü "otozom" adı verilen ve kadınlarda da erkeklerde de aynı olan kromozomlardır; kalan ikisi cinsiyet kromozomlarıdır. Kadınlarda iki X kromozomu, erkeklerde ise bir X ve bir Y kromozomu bulunur. Bu nedenle normal sonuç kadınlarda "46,XX", erkeklerde "46,XY" olarak yazılır.

Kromozomların sayısındaki ya da yapısındaki değişiklikler; büyüme, gelişme ve vücut işlevleri üzerinde önemli etkiler yaratabilir. Örneğin fazladan bir kromozom bulunması ya da bir kromozomun eksik olması bazı genetik sendromlara yol açar. Bir kromozom çiftinde iki yerine üç kopya bulunmasına "trizomi", tek kopya bulunmasına ise "monozomi" denir. Bazen kromozom sayısı normal olduğu hâlde bir kromozomun bir parçası başka bir kromozoma yer değiştirmiş olabilir; bu tür yapısal değişiklikler kişide belirti yaratmasa bile gelecekteki gebelikleri etkileyebilir.

Kromozom analizi nedir, nasıl çalışır?

MedlinePlus, karyotip testini hücre örneğindeki kromozomların boyutunu, şeklini ve sayısını inceleyen bir genetik test olarak tanımlar. Laboratuvarda örnekteki hücreler özel bir ortamda çoğaltılır, kromozomlar boyanır ve bir uzman mikroskop altında kromozomları tek tek inceler. Kromozomlar boyut ve bant desenlerine göre çiftler hâlinde sıralanarak bir "karyotip" görüntüsü oluşturulur.

Bu yöntemle şunlar değerlendirilebilir:

• Toplam kromozom sayısı (fazla ya da eksik kromozom olup olmadığı)
• Kromozomların yapısında kopma, yer değiştirme gibi değişiklikler olup olmadığı

Kromozom testleri ile diğer genetik testlerin farkı

MedlinePlus Genetics, genetik testleri yaptıkları incelemeye göre birkaç gruba ayırır:

• Kromozom testleri: Bir kromozomun fazladan ya da eksik kopyası, kromozom parçalarının çoğalması, silinmesi veya yer değiştirmesi gibi büyük ölçekli değişiklikleri saptar. Karyotip bu gruptadır.
• Moleküler testler: Bir ya da daha fazla gendeki değişiklikleri DNA dizilemesiyle inceler. Bilinen tek bir değişikliği hedefleyen testler, tek bir genin tamamını okuyan testler, birden çok geni içeren gen panelleri ve diğer testlerle tanı konamadığında başvurulabilen tüm ekzom ya da genom dizileme bu gruptadır.
• Biyokimyasal testler: DNA'yı doğrudan incelemek yerine protein ve enzimlerin miktarını ya da etkinliğini ölçer.

Bu nedenle tek bir gendeki küçük değişiklikler genellikle karyotiple değil, moleküler testlerle araştırılır. Hangi testin uygun olduğuna hekiminiz belirtilere ve aile öyküsüne göre karar verir. Bkz. Tüm ekzom dizileme

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus, kromozom analizinin başlıca şu amaçlarla kullanıldığını belirtir:

• Bir kişide ya da aile bireylerinde kromozom sorunu olup olmadığını araştırmak
• Anne karnındaki bebeğin kromozomlarını değerlendirmek
• Kısırlık, düşük ya da ölü doğum nedenlerini araştırmak
• Bazı kanserlerin ve kan hastalıklarının tanısına ve tedavi planlamasına yardımcı olmak
• Ailesinde kromozom hastalığı bulunan kişileri değerlendirmek

MedlinePlus'a göre hekim şu durumlarda testi isteyebilir:

• Gebelik planlanırken ya da gebelikte tarama testleri anormal çıktığında
• Anne ya da baba adayı 35 yaş ve üzerindeyse
• Ailede genetik hastalık öyküsü varsa
• Bir çocukta gelişim geriliği ya da genetik bir hastalığı düşündüren belirtiler varsa
• Tekrarlayan düşük yaşayan çiftlerde
• Bazı kanser ve kan hastalıkları tanısı konduğunda; örneğin kronik miyeloid lösemide "Philadelphia kromozomu" adı verilen değişikliğin araştırılması

Örnek nasıl alınır?

MedlinePlus'a göre kromozom analizi neredeyse her dokudan yapılabilir. Örneğin alınma yöntemi, testin amacına göre değişir:

• Kan örneği: En sık kullanılan yöntemdir; koldaki bir damardan kan alınır.
• Yanak içi sürüntüsü: Yanağın iç yüzeyinden fırça ya da pamuklu çubukla hücre alınır.
• Amniyosentez: Gebeliğin genellikle 15–20. haftaları arasında, ince bir iğneyle bebeği çevreleyen amniyon sıvısından örnek alınır.
• Koryon villus örneklemesi (CVS): Gebeliğin genellikle 10–13. haftaları arasında plasentadan küçük bir doku örneği alınır.
• Kemik iliği örneği: Kan hastalıklarının ve bazı kanserlerin değerlendirilmesinde kemik iliğinden örnek alınır.

Kısırlık araştırmasında hekim, gerekli gördüğünde kromozom analizini semen analizi gibi diğer testlerle birlikte isteyebilir. Bkz. Spermiyogram nedir?

Teste nasıl hazırlanılır?

MedlinePlus'a göre hazırlık, örneğin alınma yöntemine bağlıdır:

• Kan testi ve yanak sürüntüsü için genellikle özel bir hazırlık gerekmez.
• Amniyosentez ya da CVS öncesinde mesanenin dolu olması istenebilir; hekiminizin talimatlarına uyun.
• Kemik iliği örneği alınacaksa hekiminiz size ayrıca bilgi verir.

Test öncesinde kullandığınız ilaçları, kan sulandırıcı kullanıp kullanmadığınızı ve gebelik durumunuzu hekiminize bildirmeniz önerilir. Gebelikte yapılacak testlerden önce genetik danışmanlık alarak testin yararlarını ve risklerini konuşmanız yararlı olur. Bkz. Genetik danışmanlık

Testin riskleri nelerdir?

MedlinePlus, testin risklerinin örneğin alınma yöntemine bağlı olduğunu belirtir:

• Kan testi: Risk çok düşüktür; iğnenin girdiği yerde hafif ağrı ya da morarma olabilir.
• Yanak sürüntüsü: Bilinen bir riski yoktur.
• Amniyosentez ve CVS: Düşük riski az da olsa vardır. Bu nedenle bu testlerin yararları ve riskleri işlem öncesinde ayrıntılı olarak konuşulur.
• Kemik iliği örneği: İşlem yerinde birkaç gün süren geçici bir hassasiyet olabilir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

MedlinePlus'a göre normal bir sonuçta 46 kromozom bulunur ve kromozomların yapısında olağan dışı bir değişiklik görülmez. Kadınlarda sonuç "46,XX", erkeklerde "46,XY" olarak bildirilir.

Anormal bir sonuç, kromozomların sayısında ya da yapısında bir değişiklik bulunduğunu gösterir. MedlinePlus'un örnek olarak verdiği durumlar şunlardır:

• Down sendromu: 21 numaralı kromozomdan fazladan bir kopya bulunması
• Turner sendromu: Kızlarda X kromozomlarından birinin eksik olması
• Klinefelter sendromu: Erkeklerde fazladan bir X kromozomu bulunması
• Trizomi 18: 18 numaralı kromozomdan fazladan bir kopya bulunması
• Philadelphia kromozomu: Kronik miyeloid lösemi gibi bazı kan kanserlerinde görülen yapısal değişiklik

MedlinePlus ayrıca, laboratuvarda hücrelerin çoğaltılması sırasında ortaya çıkan bazı değişikliklerin gerçek bir kromozom bozukluğu olmayabileceğini ve bu durumda testin tekrarlanması gerekebileceğini belirtir.

Sonucun anlamı kişinin yaşına, belirtilerine ve testin hangi amaçla yapıldığına göre değişir. MedlinePlus Genetics'e göre pozitif bir sonuç tanıyı doğrulayabilir ya da başka testlere ihtiyaç olduğunu gösterebilir; ancak her zaman durumun ne kadar ağır seyredeceğini öngöremez. Bu nedenle sonucun tıbbi genetik uzmanı ya da genetik danışmanlık deneyimi olan bir hekimle birlikte değerlendirilmesi önerilir. MedlinePlus, genetik danışmanların saptanan durum hakkında bilgi verebileceğini ve aileleri destek kaynaklarına yönlendirebileceğini belirtir. Gebelikte anormal bir sonuç çıktığında seçenekler, bebeğin ve annenin sağlığı açısından ayrıntılı olarak konuşulur; kararlar aileye aittir.