Kısaca
Doğum kontrolü danışmanlığı, istenmeyen gebelikten korunmak isteyen kişilerin, sağlık durumlarına, yaşam biçimlerine ve gelecekteki çocuk sahibi olma planlarına uygun yöntemi bir sağlık profesyoneliyle birlikte seçtiği görüşmedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), doğru yöntemin kişinin sağlığına, tercihlerine ve ihtiyaçlarına bağlı olduğunu ve sağlık çalışanlarının önerilerinin bu seçimi kolaylaştırdığını vurgular. Görüşmede yöntemlerin nasıl kullanıldığı, ne kadar etkili oldukları, olası yan etkileri ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma konuşulur. Tek bir "en uygun" yöntem yoktur; seçim kişiye göre yapılır ve zamanla değişebilir.
Doğum kontrolü danışmanlığı nedir?
MedlinePlus doğum kontrolünü (kontrasepsiyon) gebeliği önlemek için ilaçların, araçların ya da cerrahi yöntemlerin kullanılması olarak tanımlar. Doğum kontrolü danışmanlığı ise bu yöntemlerden birini seçmeden önce ya da kullandığınız yöntemi değiştirmek istediğinizde yapılan bilgilendirme ve değerlendirme görüşmesidir.
Bu görüşme genellikle kadın hastalıkları ve doğum uzmanı, aile hekimi ya da aile planlaması alanında eğitimli sağlık çalışanları tarafından yapılır. MedlinePlus, sağlık profesyonelinin doğum kontrolüyle ilgili soruları yanıtlayarak kişiye uygun yöntemi seçmesine yardım edebileceğini belirtir. Danışmanlık yalnızca kadınlara yönelik değildir; çiftler birlikte de başvurabilir ve erkeklere yönelik yöntemler de konuşulabilir.
Neden önemlidir?
DSÖ'ye göre aile planlaması, gebelikle ilişkili sağlık risklerini azaltır; kadınların eğitim ve çalışma hayatına katılımını destekler, toplumsal cinsiyet eşitliğine ve ekonomik kalkınmaya katkıda bulunur. Gebelikler arasında yeterli süre bırakmak ve gebeliği planlı bir zamana denk getirmek, anne ve bebek sağlığı için de önemlidir.
Doğru bilgi, yöntemin doğru kullanılmasını sağlar. DSÖ, düzenli kullanım gerektiren yöntemlerin doğru kullanıldıklarında iyi çalıştığını vurgular. Yani bir yöntemin etkinliği büyük ölçüde nasıl kullanıldığına bağlıdır; danışmanlık bu nedenle seçim kadar kullanım bilgisini de kapsar. Gebelik planlamaya karar verdiğinizde yöntemi bırakma ve gebeliğe hazırlık konusunda da bilgi alabilirsiniz; bkz. Gebelik öncesi hazırlık
Görüşmede neler konuşulur?
MedlinePlus'a göre yöntem seçerken şu etkenler göz önünde bulundurulur:
- Gelecekteki gebelik planları: Yakın zamanda mı, yıllar sonra mı çocuk sahibi olmak istediğiniz ya da hiç istemediğiniz
- Sağlık durumunuz: Var olan hastalıklar ve kullandığınız ilaçlar; bazı yöntemler belirli sağlık sorunlarında uygun olmayabilir
- Cinsel ilişki sıklığı ve eş sayısı
- Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ihtiyacı
- Yöntemin etkinliği
- Olası yan etkiler
- Yöntemi düzenli kullanabilme: Örneğin her gün hap içmeyi hatırlamanın sizin için kolay olup olmadığı
- Maliyet ve ulaşılabilirlik
NHS de yöntem seçerken gebeliği ne kadar iyi önlediğini, nasıl kullanıldığını, hormonlu ve hormonsuz yöntemlerin yan etkilerini ve riskleri ile adet düzenine etkisini düşünmeyi önerir.
İhtiyaçlar yaşamın farklı dönemlerinde değişebilir. Doğum sonrası dönem ve emzirme, uzun süre çocuk planlanmayan yıllar ya da menopoza yaklaşılan dönem farklı seçenekleri gündeme getirebilir. Bu nedenle yöntem seçimi bir kez yapılıp bırakılmaz; sağlık durumunuz ya da planlarınız değiştiğinde yeniden gözden geçirilir. Görüşmede sorduğunuz hiçbir soru gereksiz değildir; kararı sağlık profesyonelinin bilgisiyle ama kendi tercihinize göre verirsiniz.
Görüşmeye hazırlık
Görüşmeyi verimli kılmak için şunları önceden düşünmeniz yararlı olur:
- Daha önce kullandığınız yöntemler ve bunlarla ilgili deneyimleriniz
- Adet düzeniniz ve son adet tarihiniz
- Bilinen hastalıklarınız, ameliyatlarınız ve düzenli kullandığınız ilaçlar
- Sigara kullanıp kullanmadığınız
- Emzirip emzirmediğiniz
- Sormak istediğiniz sorular ve kaygılarınız
Görüşmede tansiyon ölçümü gibi basit değerlendirmeler yapılabilir. Gebelik olasılığı varsa önce gebelik testi önerilebilir; bkz. Gebelik testi ne zaman yapılır?
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Doğum kontrol yöntemleri
MedlinePlus ve DSÖ'nün sınıflamasına göre başlıca yöntem grupları şunlardır.
Uzun etkili, geri dönüşümlü yöntemler
- Rahim içi araçlar (spiral): Bakırlı ya da hormonlu türleri vardır. MedlinePlus'a göre türüne göre 3 ila 10 yıl etkili kalabilir. NHS'e göre bakırlı spiral hormon içermeyen yöntemlerdendir. Ayrıntı için Rahim içi araç (spiral) yazımıza bakabilirsiniz.
- Deri altı çubuk (implant): Kolun iç yüzüne yerleştirilen ve hormon salan küçük bir çubuktur.
DSÖ, implantları ve rahim içi araçları yüksek etkili ve uzun süreli yöntemler arasında sayar. Bu yöntemlerin avantajı, yerleştirildikten sonra her gün ya da her ilişkide düşünülmesi gerekmemesidir; çıkarıldıklarında doğurganlık geri döner.
Hormonlu yöntemler
- Doğum kontrol hapları
- Ciltte kullanılan bantlar
- Vajinal halkalar
- İğneler
DSÖ'ye göre bu yöntemler doğru kullanıldığında iyi çalışır. Hapların her gün düzenli içilmesi, bant ve halkaların zamanında değiştirilmesi, iğnelerin aksatılmaması gerekir. Hormonlu yöntemlerin bazı sağlık sorunlarında uygun olmayabileceği için seçim mutlaka sağlık profesyoneliyle yapılmalıdır.
Bariyer yöntemler
- Erkek ve kadın prezervatifi
- Diyafram ve sünger gibi araçlar
- Sperm öldürücü ürünler
DSÖ'ye göre prezervatif, gebeliğin yanı sıra HIV dahil cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan da koruyan tek yöntemdir. NHS de prezervatiflerin hem gebeliği hem de cinsel yolla bulaşan enfeksiyonları önlemeye yardımcı olduğunu belirtir. Bu nedenle başka bir yöntem kullanılıyor olsa bile, enfeksiyon riski olan durumlarda prezervatif kullanımı önerilir.
Doğal yöntemler
MedlinePlus doğurganlık takibi (doğurgan günlerin izlenmesi), geri çekme ve emzirmeye dayalı yöntemleri doğal yöntemler arasında sayar. DSÖ, doğurganlık farkındalığına dayalı yöntemlerin ve geri çekmenin daha az güvenilir seçenekler olduğunu belirtir. MedlinePlus da bazı doğal yöntemlerde gebelik oranlarının daha yüksek olduğuna dikkat çeker. Yumurtlama döneminin nasıl hesaplandığı için Yumurtlama dönemi yazımıza bakabilirsiniz.
Kalıcı yöntemler
MedlinePlus'a göre kadınlarda tüplerin bağlanması, erkeklerde ise sperm kanallarının bağlanması (vazektomi) kalıcı yöntemlerdir. DSÖ bu yöntemleri yüksek etkili yöntemler arasında sayar. Kalıcı oldukları için kararın, başka çocuk sahibi olmayı istemeyeceğinizden emin olduğunuzda ve ayrıntılı bilgilendirme sonrasında verilmesi önemlidir.
Acil korunma (acil kontrasepsiyon)
Korunmasız ilişki olduğunda ya da kullanılan yöntem başarısız olduğunda (örneğin prezervatifin yırtılması) acil korunma yöntemleri kullanılabilir. NHS'e göre iki seçenek vardır:
- Bakırlı rahim içi araç: Korunmasız ilişkiden sonraki 5 gün (120 saat) içinde takılmalıdır. NHS'e göre en etkili acil korunma yöntemidir.
- Acil korunma hapları: Türüne göre korunmasız ilişkiden sonraki 3 gün (72 saat) ya da 5 gün (120 saat) içinde alınmalıdır.
Acil korunma, düzenli bir doğum kontrol yönteminin yerini tutmaz. Acil korunma gerektiren bir durum yaşadıysanız, bu durumu düzenli yöntem seçimi için bir fırsat olarak değerlendirip hekiminizle görüşebilirsiniz.
Yöntem seçildikten sonra
- Kullanım bilgisi: Yöntemin nasıl kullanılacağı, bir doz atlandığında ya da bir sorun olduğunda ne yapılacağı açıkça anlaşılmalıdır.
- Yan etkiler: Adet düzeninde değişiklik gibi yan etkiler görülebilir. Bunlar sizi rahatsız ediyorsa yöntemi kendi başınıza bırakmak yerine hekiminizle konuşun; başka bir yönteme geçmek mümkündür.
- Kontroller: Spiral ve implant gibi yöntemlerde belirli aralıklarla kontrol önerilir.
- Diğer taramalar: Doğum kontrolü görüşmesi, rahim ağzı kanseri taraması gibi rutin taramaların gözden geçirilmesi için de iyi bir fırsattır; bkz. Smear testi nedir?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hekiminize ya da aile hekiminize başvurun:
- Doğum kontrol yöntemi seçmek ya da değiştirmek istiyorsanız
- Kullandığınız yöntemle ilgili yan etkiler, düzensiz kanama ya da kaygılarınız varsa
- Korunmasız ilişki olduysa ya da yöntem başarısız olduysa (acil korunma için zaman sınırlı olduğundan gecikmeyin)
- Adetiniz gecikmişse ya da gebelikten şüpheleniyorsanız
- Cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon riskiyle karşılaştıysanız
Beklemeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Hormonlu yöntem kullanırken tek bacakta ağrılı şişlik, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, şiddetli baş ağrısı, konuşma ya da görme bozukluğu gelişirse
- Spiral takılıyken ya da gebelik şüphesi varken şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş, bayılma veya yoğun kanama olursa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Hangi doğum kontrol yöntemi en etkilidir?
DSÖ, implant, rahim içi araç ve kalıcı yöntemleri yüksek etkili yöntemler arasında sayar. Ancak sizin için uygun yöntem; sağlığınıza, tercihlerinize ve planlarınıza göre belirlenir.
Doğum kontrol yöntemleri cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korur mu?
DSÖ'ye göre yalnızca prezervatif, gebeliğin yanı sıra HIV dahil cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan da korur. Diğer yöntemler bu korumayı sağlamaz.
Acil korunma ne kadar süre içinde kullanılmalı?
NHS'e göre bakırlı spiral 5 gün içinde takılmalıdır; acil korunma hapları ise türüne göre 3 ya da 5 gün içinde alınmalıdır. Ne kadar erken başvurursanız o kadar iyidir.
Doğum kontrol yöntemi bırakılınca gebe kalınabilir mi?
Geri dönüşümlü yöntemlerde yöntem bırakıldığında ya da çıkarıldığında doğurganlık geri döner. Gebelik planlıyorsanız yöntemi bırakmadan önce hekiminizle görüşmeniz yararlı olur.
Danışmanlık için hangi doktora gidilir?
Kadın hastalıkları ve doğum uzmanına ya da aile hekiminize başvurabilirsiniz. Erkeklere yönelik kalıcı yöntem olan vazektomi için üroloji uzmanı değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
