Ayak mantarı nedir? Belirtileri, bulaşma ve korunma

Ayak mantarı nedir?

MedlinePlus ayak mantarını, ayakların mantarlarla oluşan enfeksiyonu olarak tanımlar; tıbbi adı "tinea pedis"tir. Halk arasında sporcularda sık görüldüğü için "atlet ayağı" olarak da bilinir. Vücudun başka bölgelerinde görülen saçkıran ve kasık mantarı da benzer mantarlardan kaynaklanır.

Mantarlar ayakların sıcak, karanlık ve nemli bölgelerinde, özellikle parmak aralarında kolayca çoğalır. Cleveland Clinic, herhangi bir anda nüfusun yaklaşık yüzde 3 ile 15'inde ayak mantarı bulunduğunu ve insanların yaklaşık yüzde 70'inin hayatlarının bir döneminde ayak mantarı geçirdiğini belirtir. Erkeklerde, 60 yaş üzerindeki kişilerde, diyabeti olanlarda, fazla kilolu kişilerde ve bağışıklık sistemi zayıf olanlarda daha sık görülür. Ayak mantarı tedavi edilmezse tırnaklara yayılabilir ve tedavisi daha uzun süren tırnak mantarına dönüşebilir.

Ayak mantarı türleri

Cleveland Clinic ayak mantarını görünümüne göre dört türe ayırır:

• Parmak arası tipi: En sık görülen türdür. Genellikle dördüncü ve beşinci ayak parmakları arasındaki deriyi etkiler; renk değişikliği, çatlama, soyulma ve pullanma yapar.
• Mokasen tipi: Ayak tabanını, topukları ve ayak kenarlarını etkiler. Deri kurur, kalınlaşır, pullanır ve çatlar; mokasen ayakkabı giyilmiş gibi bir dağılım gösterir.
• Veziküler (kabarcıklı) tip: Çoğunlukla ayak tabanında, içi sıvı dolu kabarcıklar ve kabarıklıklarla seyreder.
• Ülseratif tip: En seyrek görülen türdür; parmak aralarında ve ayak tabanında açık yaralar oluşur.

Ayak mantarı belirtileri

İlk belirtiler (başlangıç)

NHS'e göre ayak mantarının en tipik ilk belirtisi ayak parmaklarının arasında kaşıntılı, beyaz alanlar oluşmasıdır. Başlangıçta şunlar fark edilebilir:

• Parmak aralarında kaşıntı ve yanma
• Derinin beyazlaşıp yumuşaması, nemli görünmesi
• İnce kabuklar hâlinde soyulma

İlerleyen belirtiler

NHS ve MedlinePlus'a göre zamanla şu belirtiler de görülebilir:

• Kırmızı, ağrılı, pullanan ve kuru alanlar; koyu tenli kişilerde kızarıklık daha az belirgin olabilir
• Parmak aralarında çatlaklar, bazen kanama
• İçi sıvı dolu küçük kabarcıklar
• Ayak tabanına ve kenarlarına yayılan pullanma
• Kaşıntı ve yanma hissi

Tırnağa yayılma

MedlinePlus'a göre mantar tırnaklara yayıldığında tırnaklarda renk değişikliği, kalınlaşma ve ufalanma görülür. Tırnak mantarı tedavisi deri mantarına göre daha uzun sürer. Bkz. Tırnak mantarı

Ayak mantarı neden olur, kimlerde sık görülür?

MedlinePlus'a göre ayak mantarı, mantarların sıcak ve nemli ortamda çoğalmasıyla gelişir. Riski artıran durumlar şunlardır:

• Kapalı, hava almayan ayakkabılar giymek; özellikle plastik astarlı ayakkabılar
• Ayakların uzun süre ıslak ya da nemli kalması
• Ayakların çok terlemesi
• Derideki veya tırnaktaki küçük yaralanmalar
• Havuz, ortak duş ve soyunma odası gibi alanlarda çıplak ayakla yürümek

Spor yapanlar, gün boyu kapalı iş ayakkabısı giyenler ve ayakları çok terleyen kişiler daha fazla risk altındadır. Diyabeti olan kişilerde ayak mantarı daha ciddi sorunlara zemin hazırlayabileceği için ayak bakımı ayrıca önemlidir.

Ayak mantarı bulaşıcı mı?

Evet. NHS ve MedlinePlus'a göre ayak mantarı kolayca bulaşır:

• Doğrudan temasla: Enfekte deriyle temas yoluyla
• Ortak alanlardan: Soyunma odaları, duşlar ve havuz kenarları gibi nemli zeminlerde çıplak ayakla yürüyerek
• Ortak eşyalardan: Havlu, çorap ve ayakkabıların paylaşılmasıyla

Mantar kişinin kendi vücudunda da yayılabilir. Cleveland Clinic'e göre kaşıma ya da ortak havlu kullanımı mantarı ellere, banyodan sonra aynı havluyla kurulanmak ise kasıklara taşıyabilir. Bu nedenle ayaklar için ayrı bir havlu kullanmak yararlıdır.

Ayak mantarı nasıl geçer? Tedavi

Eczane ürünleri

NHS ve MedlinePlus'a göre ayak mantarı çoğu zaman eczanede reçetesiz satılan mantar ilaçlarıyla tedavi edilebilir. Bu ilaçlar krem, sprey, jel veya pudra şeklinde bulunur. Hangi ürünün size uygun olduğunu eczacınıza danışın. Tedavide dikkat edilecek noktalar:

• Düzenli uygulama: Ürünü prospektüste ve eczacınızın önerdiği şekilde, düzenli olarak kullanın.
• Yeterli süre: NHS'e göre bu ilaçların etkisini göstermesi birkaç hafta sürebilir. Cleveland Clinic, uygun tedaviyle iyileşmenin bir ila sekiz hafta arasında sürebildiğini, dozların atlanmasının ise mantarın geri gelmesine ve tedavisinin zorlaşmasına yol açabileceğini belirtir.
• Düzelme sonrası devam: MedlinePlus, enfeksiyon geçtikten sonra da ilacın bir-iki hafta daha kullanılmasını önerir; erken bırakmak mantarın geri gelmesine yol açabilir.
• Uygulama alanı: İlacı prospektüste ve eczacınızın tarif ettiği şekilde uygulayın; uygulamadan sonra ellerinizi yıkayın.

Hekimin önerebileceği tedaviler

NHS'e göre eczane ürünleri işe yaramazsa hekim farklı mantar ilaçları, iltihabı azaltmak için kortizonlu kremler ya da birkaç hafta sürebilen ağızdan alınan mantar ilaçları önerebilir. MedlinePlus, tanının genellikle muayeneyle konduğunu; gerekirse deriden alınan küçük bir kazıntı örneğinin mikroskopta incelenebileceğini ya da kültüre gönderilebileceğini belirtir.

Ayak mantarına ne iyi gelir? Evde bakım

• Ayakları her gün yıkayın ve özellikle parmak aralarını iyice kurulayın.
• Her gün temiz, pamuklu çorap giyin; çoraplar nemlenirse değiştirin.
• Ayakkabılarınızı dönüşümlü giyin; NHS aynı ayakkabıyı art arda giymek yerine iki-üç günde bir değiştirmeyi önerir.
• Mümkün olduğunda hava alan ayakkabılar veya açık ayakkabılar tercih edin.
• Kaşımaktan kaçının; kaşımak mantarı başka bölgelere taşıyabilir.

İnternette önerilen çeşitli ev yöntemleri tedavinin yerine geçmez ve bazıları deride tahrişe yol açabilir. Tedavi için eczacınıza veya hekiminize danışın.

Ayak mantarından korunma

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Yıkadıktan sonra ayaklarınızı, özellikle parmak aralarını, iyice kurulayın.
• Her gün temiz pamuklu çorap giyin.
• Havuz, ortak duş, spor salonu ve soyunma odalarında terlik giyin; çıplak ayakla yürümeyin.
• Havlu, çorap ve ayakkabılarınızı başkalarıyla paylaşmayın.
• Ayakkabılarınızı dönüşümlü kullanarak kurumalarına zaman tanıyın; Cleveland Clinic ayakkabıların yaklaşık 24 saat kurumaya bırakılmasını önerir.
• Havlularınızı ve çarşaflarınızı sıcak suyla yıkayın.
• Ayakları terleten, nemi hapseden ayakkabılardan kaçının.
• MedlinePlus, mantara yatkın kişilerde ayaklara ve ayakkabılara mantar önleyici pudra kullanılabileceğini belirtir.

Olası komplikasyonlar

• Tırnak mantarı: Tedavi edilmeyen ayak mantarı tırnaklara yayılabilir.
• Bakteriyel enfeksiyon ve selülit: Mantarın açtığı çatlaklardan bakteriler girebilir. NHS, ayakta veya bacakta sıcak, ağrılı ve kızarık bir alan oluşmasını selülit belirtisi olarak tanımlar. MedlinePlus ise şişlik, sıcaklık, kırmızı çizgiler, iltihaplı akıntı ve ateşi bakteriyel enfeksiyon işaretleri olarak sayar.
• Diyabetli kişilerde ayak sorunları: Diyabette ayaktaki küçük yaralar ve enfeksiyonlar daha ciddi sonuçlara yol açabilir; ayak mantarı ihmal edilmemelidir.

Ayak mantarı için hangi doktora gidilir?

• Eczacı: Basit ayak mantarında ilk adım olarak ürün seçimi için.
• Aile hekimi: Eczane ürünlerine yanıt alınamazsa, diyabet veya bağışıklık sorunu varsa.
• Deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji): Tekrarlayan, yaygın, tırnağa yayılan ya da tanısı belirsiz durumlarda.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları ayak mantarı konu sayfasından veya dermatoloji branş sayfasından görebilirsiniz.