Periferik nöropati nedir? Belirtileri ve nedenleri

Periferik nöropati nedir?

Sinir sistemi iki ana bölümden oluşur: beyin ve omurilikten oluşan merkezi sinir sistemi ve buradan vücudun her yerine uzanan periferik sinirler. Periferik sinirler, deriden gelen dokunma, sıcaklık ve ağrı bilgisini beyne taşır, kaslara hareket komutlarını iletir ve kalp hızı, sindirim, terleme gibi istem dışı işlevleri düzenler.

Cleveland Clinic'e göre periferik nöropatide bu sinirler hasar gördüğü için beyin ile vücut arasındaki iletişim bozulur: Sinyaller hedefe ulaşmaz, gereksiz yere gönderilir ya da yanlış mesaj taşır. NHS, periferik nöropatinin Birleşik Krallık'ta 55 yaş üzerindeki yaklaşık her 10 kişiden birini etkilediğini belirtir.

Türleri

Cleveland Clinic, nöropatiyi iki şekilde sınıflandırır.

Etkilenen sinir sayısına göre

• Mononöropati: Tek bir sinirin etkilenmesidir. Karpal tünel sendromunda olduğu gibi bir sinirin sıkışması buna örnektir.
• Polinöropati: Çok sayıda sinirin aynı anda etkilenmesidir. Diyabete bağlı nöropati genellikle bu türdür ve çoğunlukla ayaklardan başlar.

Etkilenen sinir türüne göre

• Duyu sinirleri: Dokunma, sıcaklık, ağrı ve vücudun konumunu algılamayı sağlar.
• Motor sinirler: Kaslara hareket komutlarını iletir.
• Otonom sinirler: Tansiyon, kalp hızı, sindirim, mesane ve terleme gibi istem dışı işlevleri düzenler.

Pek çok kişide birden fazla sinir türü aynı anda etkilenir.

Belirtileri nelerdir?

Belirtiler hangi sinirlerin etkilendiğine bağlıdır. NHS'ye göre belirtiler genellikle süreklidir, ancak bazen gelip gidebilir.

Duyu sinirleri etkilendiğinde

• Ayaklarda ve ellerde uyuşma ve karıncalanma
• Yanma, bıçak saplanır gibi ya da elektrik çarpması şeklinde ağrı
• Sıcağı, soğuğu ve ağrıyı hissetmekte azalma
• Çorap ya da eldiven giymiş gibi bir his
• Dengesizlik ve koordinasyon kaybı, özellikle karanlıkta

Polinöropatide belirtiler genellikle ayak parmaklarından başlar ve yıllar içinde yukarı doğru ilerler; daha sonra eller de etkilenebilir.

Motor sinirler etkilendiğinde

• Kas güçsüzlüğü, özellikle ayaklarda
• Kas krampları ve seğirmeler
• Kaslarda incelme
• Ayak bileğini yukarı kaldırmakta güçlük, takılıp düşme

Otonom sinirler etkilendiğinde

Cleveland Clinic'in aktardığı belirtiler şunlardır:

• Ayağa kalkınca tansiyon düşmesine bağlı baş dönmesi ya da bayılma
• Bulantı, kusma, şişkinlik gibi sindirim sorunları
• Kalp ritminde düzensizlik
• Mesane ve bağırsak kontrolünde sorunlar
• Cinsel işlev bozukluğu
• Aşırı ya da azalmış terleme

Nedenleri

Diyabet

NHS ve Cleveland Clinic, diyabeti periferik nöropatinin en sık nedeni olarak gösterir. Hem tip 1 hem de tip 2 diyabette uzun süre yüksek seyreden kan şekeri sinirlere zarar verebilir. Diyabete bağlı nöropati genellikle her iki ayakta simetrik başlar.

Diğer nedenler

Cleveland Clinic'in sıraladığı diğer nedenler şunlardır:

• Alkol kullanım bozukluğu
• Vitamin eksiklikleri: Özellikle B1, B6, B12, folik asit ve E vitamini; bakır eksikliği
• İlaçlar: Bazı kemoterapi ilaçları ve bazı antibiyotikler
• Toksinler: Ağır metaller ve bazı kimyasallar
• Bağışıklık sistemi hastalıkları: Guillain-Barré sendromu, lupus ve damar iltihapları (vaskülit)
• Enfeksiyonlar: HIV, zona ve cüzzam
• Kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları
• Sinir sıkışmaları ve yaralanmalar
• Kalıtsal hastalıklar: Bazı kalıtsal sinir hastalıkları ve amiloidoz
• Bazı kan hastalıkları: Örneğin multipl miyelom gibi anormal protein üretimine yol açan durumlar

Bazı kişilerde ayrıntılı araştırmaya rağmen bir neden bulunamaz; buna "idiyopatik nöropati" denir. Cleveland Clinic, yaşın da genel bir risk etkeni olduğunu belirtir.

Tanı nasıl konur?

NHS, aile hekiminin belirtileri değerlendirip gerekli testleri planladığını ve gerektiğinde kişiyi nöroloji uzmanına yönlendirdiğini belirtir; erken tanı sonuçları iyileştirir. Değerlendirmede kullanılan yöntemler şunlardır:

• Ayrıntılı öykü: Belirtilerin ne zaman başladığı, diyabet, alkol kullanımı, kullanılan ilaçlar, ailede benzer hastalık olup olmadığı
• Nörolojik muayene: Refleksler, kas gücü, dokunma, titreşim ve pozisyon duyusu
• Kan testleri: Kan şekeri ve HbA1c, B12 ve diğer vitaminler, böbrek, karaciğer ve tiroid işlevleri
• EMG ve sinir iletim çalışmaları: Sinirlerin elektrik sinyallerini ne kadar iyi ilettiğini ve kaslarda hasar olup olmadığını gösterir.
• Diğer incelemeler: Cleveland Clinic'e göre gerekirse sinir ultrasonu, MR, sinir biyopsisi ve genetik testler

Tedavi yaklaşımları

Tedavi, belirtilere ve altta yatan nedene göre planlanır. NHS ve Cleveland Clinic'in aktardığı başlıca yaklaşımlar şunlardır:

Altta yatan nedenin tedavisi

• Diyabeti olan kişilerde kan şekerinin hedef aralıkta tutulması
• Vitamin eksikliği varsa yerine konması
• Alkolün azaltılması ya da bırakılması
• Nöropatiye yol açan bir ilaç varsa hekimin bu ilacı değiştirmeyi değerlendirmesi
• Bağışıklık sistemi kaynaklı nöropatilerde özel tedaviler

Neden erken bulunup tedavi edildiğinde bazı kişilerde belirtiler azalabilir. Cleveland Clinic'e göre nöropati geçici de olabilir kalıcı da; uzun süredir devam eden ve ağır hasar olan durumlarda tam düzelme olasılığı daha düşüktür.

Sinir ağrısının tedavisi

Sinir hasarına bağlı ağrı, sıradan ağrı kesicilere çoğu zaman iyi yanıt vermez. NHS, bu tür ağrı için özel olarak kullanılan ilaçların bulunduğunu belirtir. Hangi ilacın uygun olduğuna, yan etkiler ve kişinin diğer hastalıkları göz önüne alınarak hekim karar verir.

Fizik tedavi ve destekler

Kas güçsüzlüğü ve denge sorunları için fizyoterapi önerilir. Cleveland Clinic, ergoterapinin ve yürüteç, ateller gibi yardımcı araçların günlük yaşamı kolaylaştırabildiğini; sinir sıkışmasına bağlı durumlarda cerrahinin de seçenek olabildiğini belirtir.

Ayak bakımı ve komplikasyonlar

Ayaklarda his kaybı olduğunda küçük bir kesik, su toplaması ya da ayakkabı vurması fark edilmeyebilir. NHS, bu yaraların enfekte olup iyileşmeyen ülserlere dönüşebileceğini, ağır durumlarda kangren ve ampütasyona kadar ilerleyebileceğini vurgular. Otonom sinirlerin etkilenmesi ise tansiyon ve kalp ritmiyle ilgili ciddi sorunlara yol açabilir.

Ayakları korumak için şu adımlar önerilir:

• Her gün ayaklarınızı kesik, kızarıklık, şişlik ve su toplaması açısından kontrol edin; gerekirse ayna kullanın.
• Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın, suyun sıcaklığını elinizle değil dirseğinizle ya da termometreyle kontrol edin.
• Parmak aralarını iyice kurulayın, kuru cilde nemlendirici sürün.
• Evde bile çıplak ayakla yürümeyin; ayağınızı sıkmayan, rahat ayakkabılar giyin.
• Tırnakları düz biçimde kısaltın; nasırları kendiniz almaya çalışmayın.
• Diyabetiniz varsa düzenli ayak muayenelerini aksatmayın.

Düşmeleri önlemek

Ayak tabanındaki his kaybı ve kas güçsüzlüğü dengeyi bozarak düşme riskini artırır. Evde koridorları ve banyoyu iyi aydınlatmak, kaygan halıları kaldırmak, banyoya tutunma barı ve kaymaz paspas koymak, gece kalkarken ışığı açmak ve ayağı iyi saran, kaymaz tabanlı ayakkabılar giymek bu riski azaltır. Fizyoterapistin önerdiği denge egzersizleri de güvenli yürümeye katkı sağlar.

Önleme

Cleveland Clinic'in önerdiği koruyucu adımlar şunlardır: dengeli ve besleyici bir beslenme, fiziksel olarak aktif kalmak ve sağlıklı kiloyu korumak, işte gerekli koruyucu ekipmanı kullanmak, diyabet gibi kronik hastalıkları kontrol altında tutmak ve aşırı alkolden kaçınmak. NHS ayrıca sigarayı bırakmanın da önemli olduğunu belirtir.