Alzheimer hastalığı belirtileri ve evreleri

Alzheimer hastalığı nedir?

Demans tek bir hastalığın adı değil, hafıza ve düşünme becerilerinin günlük yaşamı etkileyecek düzeyde azalmasını anlatan genel bir terimdir. NHS'ye göre Alzheimer hastalığı Birleşik Krallık'ta demansın en sık nedenidir; Cleveland Clinic de onu dünya genelinde demansın önde gelen nedeni olarak tanımlar.

Cleveland Clinic'e göre hastalıkta beyinde iki anormal protein birikir: sinir hücrelerinin arasında plaklar oluşturan amiloid ve hücrelerin içinde lif benzeri yumaklar oluşturan tau. Bu birikimler sinir hücreleri arasındaki iletişimi bozar ve zamanla hücrelerin ölümüne yol açar. Süreç çoğunlukla hafızanın merkezi olan hipokampus bölgesinde başlar; bu nedenle ilk belirti genellikle hafıza ile ilgilidir.

Hastalık yıllar içinde yavaş ilerler. Beyindeki değişikliklerin, belirtiler fark edilmeden çok önce başladığı düşünülmektedir.

Alzheimer hastalığının belirtileri ve evreleri

Belirtiler kişiden kişiye değişse de hastalığın seyri genellikle üç dönemde anlatılır.

Erken evre

NHS'ye göre ilk belirti çoğunlukla hafif hafıza sorunlarıdır:

• Yakın zamanda yapılan konuşmaları ya da olayları unutma
• Aynı soruyu tekrar tekrar sorma
• Yer ve eşya adlarını hatırlamakta güçlük
• Eşyaları kaybetme, yanlış yerlere koyma
• Doğru kelimeyi bulmakta zorlanma
• Planlama ve karar vermede hafif güçlükler, ruh hâlinde değişiklikler

Bu dönemde kişi çoğu günlük işini bağımsız yapabilir; değişiklikleri ilk fark edenler genellikle yakın aile üyeleridir.

Orta evre

Hastalık ilerledikçe belirtiler belirginleşir ve yaşamın daha fazla alanını etkiler. NHS'nin aktardığı belirtiler şunlardır:

• Kafa karışıklığı, zaman ve yer kavramında bozulma, tanıdık yerlerde kaybolma
• Planlama ve karar vermede belirgin güçlük
• Konuşma ve dil sorunları
• Hareket ve denge güçlükleri
• Yemek, giyinme ve kişisel bakımda yardıma ihtiyaç duyma
• Huzursuzluk, şüphecilik, öfke patlamaları gibi davranış değişiklikleri
• Gerçekte olmayan şeyleri görme ya da duyma (halüsinasyon), yanlış inançlar
• Çökkün ruh hâli ve kaygı

İleri evre

İleri evrede kişi günlük yaşamın hemen her alanında bakıma ihtiyaç duyar. NHS, bu dönemde yutma güçlüğünün gelişebileceğini, bunun da yiyecek ya da sıvının soluk borusuna kaçmasına ve göğüs enfeksiyonlarına yol açabileceğini belirtir. İştahsızlık, kilo kaybı, konuşmanın büyük ölçüde azalması ve hareket kısıtlılığı da sık görülür.

Normal unutkanlık mı, Alzheimer mı?

Yaş ilerledikçe isimleri geç hatırlamak ya da gözlüğü nereye koyduğunu unutmak gibi küçük aksaklıklar sık görülür ve çoğu zaman sonradan hatırlanır. Alzheimer hastalığında ise unutkanlık giderek artar, yakın zamanda öğrenilen bilgiler kalıcı olarak kaybolur ve sorunlar günlük işleri yürütmeyi etkilemeye başlar. Faturaları ödemeyi unutmak, tanıdık bir yolda kaybolmak ya da aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar sormak dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.

Unutkanlığın tek nedeni Alzheimer değildir. Depresyon, uyku bozuklukları, B12 vitamini eksikliği, tiroid sorunları ve bazı ilaçların yan etkileri de hafızayı etkileyebilir. Bu nedenle değerlendirme önemlidir.

Risk faktörleri

NHS ve Cleveland Clinic'in aktardığı başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Yaş: En önemli risk etkenidir. NHS'ye göre 65 yaş üzerindeki her 14 kişiden birinde, 80 yaş üzerindeki her 6 kişiden birinde demans görülür.
• Aile öyküsü ve genetik: Anne, baba ya da kardeşlerde hastalık bulunması riski artırabilir. Bazı gen varyantları hastalığın daha erken yaşta başlamasıyla ilişkilidir.
• Down sendromu: Bu durumdaki kişilerde Alzheimer riski daha yüksektir.
• Damar sağlığını etkileyen durumlar: Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, obezite ve sigara.
• Kafa travmaları
• Tedavi edilmemiş depresyon

Erken başlangıçlı Alzheimer

Alzheimer hastalığı çoğunlukla 65 yaşından sonra görülse de daha genç yaşlarda da başlayabilir. NHS'ye göre Alzheimer hastalığı olan yaklaşık her 13 kişiden biri 65 yaşın altındadır. Genç yaşta başlayan hafıza ve düşünme sorunları, iş ve aile yaşamını farklı biçimlerde etkileyebileceği için özel bir destek planı gerektirir.

Tanı nasıl konur?

NHS, Alzheimer hastalığını tek başına doğrulayan bir testin bulunmadığını vurgular. Değerlendirme genellikle aile hekimiyle başlar ve gerektiğinde nöroloji, geriatri ya da psikiyatri uzmanına yönlendirmeyle sürer. Cleveland Clinic'in aktardığı tanı adımları şunlardır:

• Ayrıntılı öykü: Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl değiştiği; mümkünse bir yakının anlatımı
• Fizik ve nörolojik muayene
• Hafıza, dikkat, dil ve problem çözmeyi değerlendiren bilişsel testler
• Benzer belirtilere yol açabilen durumları dışlamak için kan ve idrar testleri
• Beyin görüntülemesi (MR, BT ve bazı durumlarda PET)
• Ruhsal durumun değerlendirilmesi

Muayeneye giderken kullanılan tüm ilaçların listesini götürmek ve kişiyi yakından tanıyan bir yakınla gitmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi ve bakım

Alzheimer hastalığını durduran ya da geri çeviren bir tedavi henüz bulunmamaktadır. Bununla birlikte NHS, bazı ilaçların belirtileri bir süre hafifletebildiğini belirtir.

İlaç tedavisi

Cleveland Clinic'e göre beyindeki kimyasal habercileri etkileyerek hafıza ve düşünme belirtilerini hafifletmeyi amaçlayan ilaç grupları kullanılmaktadır. Bazı ülkelerde, beyindeki amiloid birikimini hedefleyen ve damar yoluyla verilen yeni ilaçlar da erken evredeki seçilmiş kişilerde kullanılmaya başlanmıştır; bu ilaçlar var olan hasarı geri çevirmez ve yakın izlem gerektirir. Uyku sorunları, depresyon veya davranış değişiklikleri için de ayrıca tedavi gerekebilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna, hastalığın evresi ve kişinin genel sağlık durumu değerlendirilerek hekim karar verir.

İlaç dışı destek

NHS, ev ortamının düzenlenmesini, bilişsel uyarım etkinliklerini (grup içinde yapılan, hafızayı ve sosyal etkileşimi destekleyen çalışmalar) ve ileri dönemde palyatif bakımı tedavinin parçası olarak sayar. Günlük rutinleri sabit tutmak, takvim ve not panoları kullanmak, evde düşme ve kaybolma riskine karşı önlem almak yaşamı kolaylaştırır. Bakım veren aile üyelerinin de destek alması ve kendi sağlıklarını koruması önemlidir.

İleriye dönük planlama

Tanı erken konduğunda kişi, ileride nasıl bir bakım istediğine, mali ve hukuki konulara kendisi karar verebilir. Bu konuşmaları vakit varken yapmak, ilerleyen dönemde aile üzerindeki yükü hafifletir.

Risk azaltılabilir mi?

Nedeni tam olarak bilinmediği için Alzheimer hastalığını önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Ancak NHS, riski azaltmaya yardımcı olabilecek adımları şöyle sıralar: sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, sağlıklı beslenmek, sağlıklı kiloda kalmak, düzenli fiziksel aktivite yapmak ve zihinsel olarak aktif kalmak. Cleveland Clinic de sosyal bağları sürdürmenin, okumak ve bulmaca çözmek gibi zihni çalıştıran etkinliklerin önemine dikkat çeker. DSÖ ise yüksek tansiyon, diyabet, obezite, depresyon, işitme ve görme kaybı, sosyal yalnızlık ve hareketsizliği demans riskini artırabilen etkenler arasında sayar; bu nedenle tansiyon, kan şekeri ve kolesterolün kontrol altında tutulması ve işitme sorunlarının değerlendirilmesi beyin sağlığı açısından da önemlidir.