Ciltte lekeler (hiperpigmentasyon) neden olur? Tedavi ve korunma

Ciltte leke (hiperpigmentasyon) nedir?

Derimizin renk vermekten sorumlu hücrelerine melanosit denir. MedlinePlus'a göre bu hücreler, deriye rengini veren melanin adlı pigmenti üretir. Melanin fazla üretildiğinde ya da deride birikip kaldığında o bölge çevresine göre daha koyu görünür; buna hiperpigmentasyon denir. Tersine, melanin azaldığında ortaya çıkan açık renkli lekelere hipopigmentasyon adı verilir.

Hiperpigmentasyon küçük ve tek bir leke şeklinde olabileceği gibi geniş alanları da kaplayabilir. MSD Manuals, lekeleri bölgesel (lokal) ve yaygın olmak üzere iki gruba ayırır. Bu ayrım önemlidir; çünkü bölgesel lekeler çoğunlukla güneş ya da deri iltihabı gibi yerel nedenlerle ilişkiliyken, tüm vücutta yaygın koyulaşma bazen hormonal ya da sistemik bir hastalığın işareti olabilir.

Lekelerin sık görülen türleri

Güneş lekeleri (lentigo, yaşlılık lekeleri)

MSD Manuals'a göre lentigolar, halk arasında yaşlılık ya da karaciğer lekeleri olarak bilinen, düz, açık-koyu kahverengi lekelerdir. "Karaciğer lekesi" denmesine karşın karaciğerle ilgileri yoktur. Yıllar boyunca güneşe maruz kalan yüz, el sırtları, kollar ve omuzlarda daha sık görülür. MSD Manuals, lentigoların melanom riskinin daha yüksek olduğunu gösterebileceğini de belirtir; bu nedenle çok sayıda güneş lekesi olan kişilerin derilerini düzenli kontrol ettirmesi yararlıdır.

Çiller

Özellikle açık tenli kişilerde güneşle belirginleşen küçük, açık kahverengi noktalardır. Güneş gören bölgelerde yoğunlaşır ve yaz aylarında koyulaşabilir.

İltihap sonrası lekeler

MSD Manuals ve MedlinePlus'a göre deride iltihap ya da yaralanma sonrası, iyileşen bölgede koyu bir leke kalabilir. Sivilce, egzama, böcek ısırığı, yanık ya da kaşıma sonrası görülen lekeler bu gruptadır. Bu lekeler özellikle koyu tenli kişilerde daha belirgin ve uzun süreli olabilir. Bkz. Akne (sivilce) neden olur?

Melazma (gebelik maskesi)

MedlinePlus'a göre gebelikte ortaya çıkan ve "gebelik maskesi" olarak da bilinen melazma, yüzde, özellikle yanaklarda, alında ve üst dudakta kahverengi lekelerle seyreder. MSD Manuals, hormonal doğum kontrol yöntemlerinin de melazmayı tetikleyebileceğini belirtir. Bkz. melazma konu sayfası: Melazma (gebelik maskesi)

Akantozis nigrikans

MSD Manuals ve MedlinePlus'a göre boyun, koltuk altı ve kasık gibi kıvrım bölgelerinde deride kadifemsi koyulaşmayla seyreden bir durumdur. MSD Manuals, bu durumun diyabet ya da polikistik over sendromu gibi durumlarla ilişkili olabileceğini belirtir. Bkz. İnsülin direnci nedir?

Lekeler neden olur?

MSD Manuals ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

• Güneş ışığı: Leke oluşumunun en sık nedenidir; mevcut lekeleri de koyulaştırır.
• Deri iltihabı ve yaralanmalar: Sivilce, egzama, yanık ve sürtünme sonrası lekeler
• Hormonal değişiklikler: Gebelik ve hormonal doğum kontrol yöntemleri
• Bazı ilaçlar: MSD Manuals ve MedlinePlus; bazı antibiyotikler, sıtma ilaçları, bazı kalp ritmi ilaçları, bazı antidepresanlar, bazı psikiyatri ilaçları ve bazı kemoterapi ilaçlarını sayar. İlacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.
• Bitkilerle temas ve güneş: MSD Manuals, bazı bitki ve meyve özleriyle (örneğin limon suyu) temas eden derinin güneşe çıkmasıyla oluşan lekelerden (fitofotodermatit) söz eder.
• Sistemik hastalıklar: MedlinePlus ve MSD Manuals, böbreküstü bezi yetmezliği olan Addison hastalığını, vücutta aşırı demir birikmesiyle seyreden hemokromatozu ve bazı karaciğer hastalıklarını sayar.
• Ağır metallere maruz kalma: MSD Manuals arsenik, gümüş, altın ve cıva gibi metallerin de deride renk değişikliğine yol açabileceğini belirtir.
• Doğum lekeleri ve benler: Bazı lekeler doğuştan bulunur. Benler ve melanom da deride koyu renkli alanlara yol açabilir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim önce lekenin ne zaman başladığını, nasıl değiştiğini, kullandığınız ilaçları, güneşe maruz kalma durumunuzu ve başka belirtilerinizi sorar. Ardından deriyi muayene eder. Gerekirse şu yöntemlere başvurulabilir:

• Wood lambası incelemesi: Deriye özel bir ultraviyole ışık tutularak lekenin özellikleri değerlendirilir.
• Dermatoskopi: Lekenin büyütülerek ve ışıklandırılarak incelenmesi
• Deri biyopsisi: Lekeden küçük bir parça alınarak mikroskopla incelenmesi; özellikle kanser şüphesinde önemlidir.
• Kan testleri: MedlinePlus'a göre gerektiğinde kan testleri ve tiroid testleri istenebilir; örneğin yaygın koyulaşmada hormonal ya da demir birikimiyle ilgili bir neden araştırılabilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, lekenin nedenine göre belirlenir. Altta yatan bir hastalık ya da ilaç söz konusuysa öncelik onun değerlendirilmesidir. MedlinePlus'a göre bazı renk değişiklikleri zamanla kendiliğinden düzelebilir.

Güneşten korunma

MSD Manuals ve MedlinePlus, güneşten korunmayı tedavinin temel parçası olarak görür. Güneş, mevcut lekeleri koyulaştırır ve tedavinin etkisini azaltabilir. MedlinePlus en az SPF 30 koruma faktörlü güneş kremi önerir. Bkz. Güneş kremi nasıl seçilir ve sürülür?

Kremler

MedlinePlus, ağartıcı etkili kremlerin bazı lekelerde kullanılabileceğini, ancak bu ürünlerin uzun süre aralıksız kullanılmaması gerektiğini belirtir. Bu kremler tahriş ve istenmeyen renk değişikliklerine yol açabileceğinden, hangi ürünün ne kadar süre kullanılacağına hekim karar vermelidir. MSD Manuals ise ağartıcı kremlerin güneş lekelerinde (lentigo) etkili olmadığını belirtir.

İşlemler

• Dondurma tedavisi (kriyoterapi) ve lazer: MSD Manuals'a göre güneş lekelerinde kullanılabilir.
• Kimyasal soyma ve ışık tedavileri: Bazı leke türlerinde hekim tarafından değerlendirilebilir.

Bu işlemler, özellikle koyu tenli kişilerde, işlem sonrası yeni lekelere ya da açık renkli alanlara yol açabilir. Bu nedenle uzman değerlendirmesi önemlidir.

Kamuflaj

MedlinePlus, kapatıcı makyaj ürünlerinin lekeleri gizlemek için kullanılabileceğini belirtir.

Evde kaçınılması gerekenler

İnternette önerilen limon suyu gibi "doğal" yöntemler, güneşle birlikte deride yanık ve yeni lekelere yol açabilir; MSD Manuals bitki özleriyle güneşin birlikte leke yapabileceğini belirtir. Reçetesiz ve içeriği belirsiz "leke kremleri" de deriyi tahriş edebilir. Lekeleri kazımak ya da sert ürünlerle ovmak iltihap sonrası lekeleri artırabilir.

Lekelerden korunma

• Her gün, bulutlu havalarda da güneş kremi kullanın ve dışarıda düzenli aralıklarla yenileyin.
• Güneşin en güçlü olduğu öğle saatlerinde gölgede kalmaya çalışın.
• Geniş kenarlı şapka ve koruyucu giysiler tercih edin.
• Sivilceleri sıkmayın ve deri iltihaplarını erken tedavi ettirin.
• Yeni başladığınız bir ilaçla birlikte lekeler ortaya çıktıysa hekiminize danışın.