Kısaca
Benler deride küçük, renkli lekeler ya da kabarıklıklardır; hemen herkeste bulunur ve büyük çoğunluğu zararsızdır. Önemli olan benlerin zaman içinde değişip değişmediğidir. Şekli, rengi ya da boyutu değişen, kaşınan, kanayan, kabuklanan ya da diğer benlerinizden farklı görünen bir ben ve birkaç hafta içinde geçmeyen yeni bir leke dermatoloğa gösterilmelidir; çünkü bu değişiklikler melanom adı verilen deri kanserinin erken belirtisi olabilir. Melanom erken fark edildiğinde tedavisi daha kolaydır. Bu yazıda evde benlerinizi nasıl kontrol edebileceğinizi, ABCDE kuralını ve güneşten korunmayı bulacaksınız.
Ben nedir? Normal bir ben nasıl görünür?
Benler, deriye rengini veren pigment hücrelerinin bir araya toplanmasıyla oluşan küçük, renkli lekelerdir. NHS, benlerin çoğu insanda bulunduğunu ve boyutu, şekli ya da rengi değişmedikçe genellikle endişe gerektirmediğini belirtir.
NHS'ye göre zararsız benler genellikle şu özelliklere sahiptir:
- Yuvarlak ya da oval biçimli ve kenarları düzgündür.
- Düz ya da kabarık olabilir.
- Yüzeyi pürüzsüz ya da biraz pürüzlü olabilir.
- Üzerinde kıl bulunabilir.
- Kahverengi ve siyah tenli kişilerde daha koyu renkte olabilir.
NHS, çocukluk ve ergenlik döneminde yeni benlerin çıkmasının normal olduğunu, benlerin yaşla birlikte soluklaşabileceğini ve gebelikte koyulaşabileceğini de belirtir.
Hangi değişiklikler önemlidir? ABCDE kuralı
Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD), melanomun uyarı işaretlerini akılda tutmak için "ABCDE" kuralını kullanır. Harfler İngilizce sözcüklerin baş harfleridir:
- A – Asimetri: Benin bir yarısı diğer yarısına benzemez.
- B – Sınır (border): Benin kenarları düzensiz, girintili çıkıntılı ya da belirsizdir.
- C – Renk (color): Ben, bir bölgeden diğerine farklı renkler taşır; açık ya da koyu kahverengi ve siyah tonları ya da beyaz, kırmızı veya mavi alanlar görülebilir.
- D – Çap (diameter): AAD'ye göre melanomlar tanı konduğunda genellikle 6 milimetreden, yani yaklaşık bir kurşun kalemin silgisinden büyüktür; ancak daha küçük de olabilir.
- E – Değişim (evolving): Ben diğerlerinden farklı görünür ya da boyutu, şekli veya rengi değişmektedir.
NHS de melanom belirtileri arasında yeni ortaya çıkan bir beni ya da var olan bir bende değişikliği, düzensiz biçimi, iki ya da daha fazla rengin bir arada bulunmasını ve 6 milimetreden büyük olmayı sayar. Ayrıca şu belirtilere dikkat çeker:
- Şişen ve ağrıyan ben
- Kanayan ben
- Kaşınan ben
- Kabuklanan ben
AAD, diğerlerinden farklı görünen, değişen, kaşınan ya da kanayan lekeler fark edildiğinde dermatoloğa başvurulmasını önerir.
Melanom nerelerde görülebilir?
NHS'ye göre melanom çoğunlukla güneş gören bölgelerde gelişir. Ancak bazı seyrek türleri ayak tabanında, avuç içlerinde, genital bölgede ve gözde de görülebilir. NHS ayrıca bir yaralanmaya bağlı olmayan, tırnak altındaki koyu renkli alanların da hekime gösterilmesi gerektiğini belirtir.
Koyu tenli kişilerde melanom riski daha düşüktür; ancak NHS'ye göre bu kişilerde melanom gelişirse sıklıkla ayak tabanında, avuç içinde ya da tırnak altında ortaya çıkar. Bu nedenle cilt kontrolü yaparken bu bölgeler de atlanmamalıdır.
Evde cilt kontrolü nasıl yapılır?
AAD, düzenli cilt kontrolünün deri kanserini tedavisinin daha kolay olduğu erken dönemde yakalamaya yardımcı olabileceğini belirtir. Kontrol için bir boy aynası ve bir el aynası yeterlidir. AAD'nin önerdiği adımlar şunlardır:
- Ön ve arka: Boy aynasında vücudunuzun önüne ve arkasına bakın; ardından kollarınızı kaldırarak sağ ve sol yanlarınızı inceleyin.
- Kollar ve eller: Dirseklerinizi bükerek ön kollarınıza, koltuk altlarınıza, avuç içlerinize ve tırnaklarınıza dikkatle bakın.
- Bacaklar ve ayaklar: Bacaklarınızın arka yüzünü, ayaklarınızı, ayak parmak aralarını, ayak tırnaklarınızı ve ayak tabanlarınızı inceleyin.
- Ense ve saçlı deri: El aynası yardımıyla ensenize ve saçlı derinize bakın; saçınızı ayırarak daha yakından inceleyin.
- Sırt ve kalça: El aynasıyla sırtınızı ve kalçalarınızı kontrol edin.
Sırt ve saçlı deri gibi kendi başınıza görmekte zorlandığınız bölgeler için bir yakınınızdan yardım isteyebilirsiniz. AAD, bulgularınızı kaydetmek için bir "ben haritası" tutulmasını önerir. Benlerinizin yerini ve görünümünü not etmek ya da fotoğraflamak, bir sonraki kontrolde değişikliği fark etmeyi kolaylaştırır.
Bu konuda
Ben (nevüs) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kimlerde melanom riski daha yüksek?
NHS, melanomun en sık nedeninin güneşten ve solaryum cihazlarından gelen morötesi (UV) ışınlar olduğunu belirtir. NHS'ye göre şu özellikler riski artırır:
- Kolay yanan açık renkli ten, kızıl ya da sarı saç, mavi ya da yeşil göz
- Çok sayıda çil ya da ben
- Geçmişte yoğun güneşe maruz kalma ve sık güneş yanığı
- Sık solaryum kullanımı
- Daha önce deri kanseri geçirmiş olmak
- Ailede deri kanseri öyküsü
Bu risk etkenlerini taşıyan kişilerin cilt kontrollerini daha düzenli yapması ve şüpheli değişikliklerde gecikmeden hekime başvurması önemlidir. Öte yandan risk etkeni taşımamak melanom gelişmeyeceği anlamına gelmez; bu nedenle herkesin benlerindeki değişikliklere dikkat etmesi yararlıdır.
Güneşten korunma
NHS, melanom riskini azaltmak için şu önerilerde bulunur:
- Güneş ışınlarının en güçlü olduğu öğle saatlerinde gölgede kalın; NHS, İngiltere için bu saatleri 11.00 ile 15.00 arası olarak belirtir.
- Koruyucu giysiler, geniş kenarlı şapka ve UV korumalı güneş gözlüğü kullanın.
- En az 30 koruma faktörlü ve UVA koruması da olan güneş kremini düzenli aralıklarla yenileyerek sürün.
- Solaryum ve güneş lambalarından uzak durun.
- Bebekleri ve çocukları güneşten özellikle koruyun.
Güneş kremi seçimi ve kullanımı için Güneş kremi nasıl seçilir?, güneş yanığı için Güneş yanığına ne iyi gelir? yazılarına bakabilirsiniz.
Dermatolog nasıl değerlendirir? Ben aldırma ne zaman gerekir?
Dermatoloji uzmanı benleri çıplak gözle ve çoğunlukla dermatoskop adı verilen, deriyi büyüterek ve ışıklandırarak inceleyen bir cihazla değerlendirir. Çok sayıda beni olan ya da yakından izlenmesi gereken kişilerde benlerin görüntüleri kaydedilerek zaman içindeki değişimleri karşılaştırılabilir. Bu inceleme hakkında bilgi için dermatoskopi sayfasına bakabilirsiniz.
Hekim şüpheli bulduğu bir beni çıkarabilir ve dokunun laboratuvarda incelenmesini (biyopsi) isteyebilir. Tanı bu incelemeyle doğrulanır. Ben alınmasıyla ilgili bilgi için ben alınması sayfasına bakabilirsiniz.
NHS, zararsız benlerin genellikle tıbbi gerekçe olmadan alınmadığını belirtir. Görünüm nedeniyle ben aldırmak istiyorsanız bunu dermatoloğunuzla konuşun; bir benin alınması gerekip gerekmediğine ve nasıl alınacağına muayene sonrasında hekim karar verir. Benleri evde kesmeye, yakmaya ya da internetten alınan ürünlerle çıkarmaya çalışmayın; bu, iz kalmasına, enfeksiyona ve olası bir deri kanserinin tanısının gecikmesine yol açabilir.
Hangi doktora gidilir?
Benlerdeki değişiklikler için deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji) uzmanına başvurulur. İlk değerlendirmeyi aile hekimi de yapabilir ve gerektiğinde sizi yönlendirir. Ben alınması dermatoloji ya da plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi uzmanları tarafından yapılabilir. Konuyla ilgili doktorları ben sayfasından, melanom sayfasından ve dermatoloji branş sayfasından inceleyebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'nin önerilerine göre şu durumlarda hekime başvurun:
- Boyutu, şekli ya da rengi değişen bir ben
- Ağrıyan ya da kaşınan bir ben
- İltihaplanan, kanayan ya da kabuklanan bir ben
- Birkaç hafta içinde geçmeyen yeni ya da alışılmadık bir leke
- Bir yaralanmaya bağlı olmayan, tırnak altında koyu renkli alan
AAD'nin ABCDE kuralındaki özelliklerden birini taşıyan ya da diğer benlerinizden belirgin şekilde farklı görünen benler için de dermatoloğa başvurun.
Benlerdeki değişiklikler genellikle acil servis gerektirmez; ancak gecikmeden randevu almak önemlidir. Bir ben ya da deri lezyonu yaralanma sonrası durdurulamayan şekilde kanıyorsa ya da çevresinde hızla yayılan kızarıklık, şişlik ve ateş gelişirse aynı gün değerlendirme gerekir; genel durum bozukluğu, bilinç bulanıklığı ya da nefes darlığı varsa 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Her ben tehlikeli midir?
Hayır. Benlerin büyük çoğunluğu zararsızdır. NHS'ye göre boyutu, şekli ya da rengi değişmeyen benler genellikle endişe gerektirmez. Önemli olan değişiklikleri fark etmek ve şüpheli durumlarda hekime başvurmaktır.
ABCDE kuralı nedir?
Melanomun uyarı işaretlerini hatırlamaya yardım eden bir kuraldır: Asimetri, düzensiz Sınır, birden fazla Renk, 6 milimetreden büyük Çap ve zaman içinde Değişim. Bu özelliklerden birini taşıyan bir ben dermatoloğa gösterilmelidir.
Benlerimi ne sıklıkla kontrol etmeliyim?
Düzenli cilt kontrolü, değişiklikleri erken fark etmeye yardım eder. Kontrolün sıklığı kişinin risk durumuna göre değişebilir; çok sayıda beniniz varsa ya da ailenizde deri kanseri öyküsü varsa size uygun kontrol aralığını dermatoloğunuza sorun.
Kaşınan ben kanser midir?
Kaşıntı tek başına kanser anlamına gelmez. Ancak NHS ve AAD, kaşınan, kanayan ya da değişen benlerin hekime gösterilmesini önerir.
Her ben aldırılmalı mı?
Hayır. NHS, zararsız benlerin genellikle tıbbi gerekçe olmadan alınmadığını belirtir. Şüpheli bulunan bir benin alınıp incelenmesi ise tanının erken konmasına yardımcı olur. Bir benin alınıp alınmayacağına muayene sonrasında hekim karar verir; benleri evde çıkarmaya çalışmayın.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
