Vitiligo (ala hastalığı) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Vitiligo nedir?

NHS vitiligoyu, deride soluk beyaz lekelerin geliştiği uzun süreli bir durum olarak tanımlar. Bu lekeler, deriye renk veren melanin pigmentinin yeterince üretilmemesinden kaynaklanır. ABD Ulusal Artrit, Kas-İskelet ve Deri Hastalıkları Enstitüsü (NIAMS) ise vitiligoyu, melanositlerin yok edilmesi sonucunda deride renk kaybına yol açan, uzun süreli otoimmün bir bozukluk olarak tanımlar. Otoimmün, bağışıklık sisteminin vücudun kendi hücrelerine yönelmesi demektir.

NIAMS'a göre vitiligo her yaşta başlayabilir; ancak lekeler çoğu zaman 20 yaşından önce ortaya çıkar. Ailesinde vitiligo olanlarda ve bazı otoimmün hastalıkları bulunan kişilerde daha sık görülür.

Belirtileri nelerdir?

Vitiligonun temel belirtisi, deride çevresinden belirgin biçimde ayrılan, renk kaybetmiş lekelerdir. NHS ve NIAMS'ın tarif ettiği özellikler şunlardır:

• Süt beyazı ya da soluk renkli deri lekeleri
• Lekelerin bulunduğu bölgede saçın, kaşın, kirpiğin ya da sakalın beyazlaması veya grileşmesi
• Ağız ve burun içi gibi mukoza yüzeylerinde renk kaybı

En sık nerelerde görülür?

NHS'e göre lekeler en sık yüzde, boyunda, ellerde, ağız ve göz çevresinde, parmaklarda, el bileklerinde, koltuk altlarında, kasıklarda ve genital bölgede görülür. NIAMS da ellerin, ayakların, kolların ve yüzün sık etkilendiğini belirtir.

Vitiligonun yaygınlığı kişiden kişiye çok değişir. NHS'e göre bazı kişilerde yalnız birkaç küçük leke olurken, bazılarında vücudun geniş bölümleri etkilenebilir.

Diğer olası etkiler

NIAMS ve NHS'e göre vitiligo bazı kişilerde şu sorunlarla da ilişkili olabilir:

• Güneş yanığına yatkınlık: Renk kaybetmiş deride melanin az olduğu için güneşe karşı koruma azalır.
• Göz iltihabı (üveit): Gözün orta katmanında iltihaplanma.
• Kulak etkilenmesi: NIAMS kulakta iltihaplanmayı, NHS kısmi işitme kaybını olası sorunlar arasında sayar.
• Özgüven sorunları: Görünümle ilgili kaygılar sıktır.

Türleri nelerdir?

NHS vitiligonun iki ana türünü ayırır:

• Segmental olmayan vitiligo: NHS'e göre vakaların yaklaşık 10'da 9'unu oluşturur. Lekeler çoğu zaman vücudun her iki yanında, birbirine benzer (simetrik) biçimde ortaya çıkar.
• Segmental vitiligo: Lekeler vücudun yalnız bir bölgesinde ya da bir yanında görülür. NHS'e göre daha az sıktır ancak çocuklarda daha sık görülür; çocuklardaki vakaların yaklaşık 10'da 3'ü bu türdendir. NIAMS'a göre lekeler genellikle 6–12 ay kadar ilerler, ardından durma eğilimi gösterir.

NHS, nadiren derinin neredeyse tamamının renk kaybettiği yaygın (üniversal) vitiligonun da görülebileceğini belirtir.

Neden olur?

NHS'e göre segmental olmayan vitiligo otoimmün bir durumdur: bağışıklık sistemi melanositlere saldırır. Segmental vitiligonun ise deride sinir uçlarından salınan bazı kimyasallarla ilişkili olduğu düşünülür.

Risk etkenleri ve tetikleyiciler

NHS ve NIAMS'ın sıraladığı başlıca etkenler şunlardır:

• Ailede vitiligo öyküsü ve bazı genetik değişiklikler
• Başka bir otoimmün hastalığın bulunması
• NHS'e göre melanom ya da lenfoma öyküsü
• Güneş yanığı, deride kesik ya da sürtünme gibi deri hasarı
• Duygusal stres
• Hormon değişiklikleri
• Bazı kimyasallarla temas

NHS vitiligonun bir enfeksiyondan kaynaklanmadığını ve bulaşmadığını vurgular.

Vitiligo ile birlikte görülebilen hastalıklar

NIAMS, vitiligoyla birlikte daha sık görülebilen otoimmün hastalıkları şöyle sıralar:

• Tiroid hastalıkları (Bkz. Hipotiroidi belirtileri, Hashimoto tiroiditi)
• Tip 1 diyabet (Bkz. Tip 1 diyabet)
• Addison hastalığı (böbrek üstü bezi yetmezliği)
• Pernisiyöz anemi (B12 emilim bozukluğuna bağlı kansızlık)
• Sedef hastalığı (Bkz. Sedef hastalığı nedir?)
• Romatoid artrit
• Sistemik lupus eritematozus

Bu nedenle vitiligo tanısı alan kişilerde hekim, belirtilere göre bu hastalıkları da araştırabilir.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre tanı çoğunlukla derinin muayenesiyle konur. Hekim lekeleri daha net görmek için Wood lambası adı verilen, ultraviyole ışık yayan bir lamba kullanabilir; bu ışık altında renk kaybı daha belirgin hâle gelir.

NHS, tiroid işlevini değerlendirmek için kan testleri yapılabileceğini de belirtir. Muayenede hekim ayrıca şunları sorabilir:

• Lekelerin ne zaman başladığı ve yayılıp yayılmadığı
• Ailede vitiligo ya da otoimmün hastalık öyküsü
• Lekeler başlamadan önce güneş yanığı, deri hasarı ya da kimyasal teması
• Lekelerin yaşamınızı ve ruh hâlinizi nasıl etkilediği

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre tedavi bazı kişilerde rengin bir kısmının geri gelmesine yardımcı olabilir; ancak etkisi genellikle kalıcı olmaz ve tedavi durumun yayılmasını her zaman durduramaz. Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD), tedavinin amaçlarını kaybolan rengi geri kazandırmak, lekelerin büyümesini durdurmak ve yeni lekelerin çıkmasını önlemek olarak sıralar. AAD'ye göre tedavi yavaş çalışır ve renk kademeli olarak geri gelir; yüz bölgesi tedaviye genellikle daha iyi yanıt verir.

Kremler ve merhemler

• Kortikosteroid kremler: AAD'ye göre çocuklarda ve yetişkinlerde kullanılabilir; deriyi inceltme gibi yan etkiler nedeniyle kısa süreli uygulanır. NHS de uzun süreli kullanımın deriyi inceltebileceği uyarısını yapar.
• Kalsinörin inhibitörü kremler: AAD'ye göre kortikosteroidlerden daha uzun süre kullanılabilir ve özellikle baş-boyun bölgesinde daha iyi sonuç verir; yanma hissi ve hafif tahriş görülebilir.
• JAK inhibitörü krem: AAD'ye göre belirli yaş ve yaygınlık koşullarını taşıyan segmental olmayan vitiligoda kullanılabilen daha yeni bir seçenektir.

Işık tedavisi (fototerapi)

AAD'ye göre fototerapide deri, hesaplanmış sürelerle özel bir ışık kabininde ultraviyole ışığa tutulur; küçük alanlarda lazer de kullanılabilir. Yüz ve boyunda daha iyi sonuç alınırken dudaklar, parmak uçları ve ayak parmakları daha az yanıt verir. Çok sayıda seans gerekir.

Cerrahi yöntemler

AAD'ye göre sağlıklı, renkli derinin ya da bu deriden alınan hücrelerin renk kaybetmiş bölgeye aktarılması gibi yöntemler uygulanabilir. Son 12 ay içinde yeni leke çıkan (etkin) vitiligoda ve kabarık yara izi oluşturmaya yatkın kişilerde önerilmez.

Kamuflaj ve renk giderme

• Kamuflaj: Kamuflaj kremi, makyaj ve kendiliğinden bronzlaştırıcı ürünler lekelerin görünümünü hemen değiştirir. NHS kamuflaj kremini seçenekler arasında sayar.
• Renk giderme (depigmentasyon): AAD'ye göre vitiligo çok yaygın olduğunda kalan doğal rengi gidermek bir seçenek olabilir; bu işlem uzun sürer ve geri döndürülemez kabul edilir.

AAD'ye göre tedavi bırakıldıktan sonra renk yeniden kaybolabilir; bu nedenle hekim kazanılan rengi korumak için idame tedavisi önerebilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna lekelerin yeri, yaygınlığı ve etkinliği değerlendirilerek dermatoloji uzmanıyla birlikte karar verilir.

Günlük yaşam ve duygusal destek

• Güneşten korunun: Renk kaybetmiş deri güneşte kolay yanar. Gölgede kalmak, kapalı giysiler ve yüksek korumalı güneş kremi kullanmak deriyi korur; güneş yanığı aynı zamanda yeni lekeleri tetikleyebilir.
• Deriyi hasardan koruyun: NHS ve NIAMS'a göre deri hasarı tetikleyici olabileceğinden kesik, sıyrık ve sürtünmeye dikkat edin.
• Duygusal etkiyi göz ardı etmeyin: NHS, vitiligonun özgüveni ve kendine bakışı etkileyebildiğini belirtir. Kaygı, mutsuzluk ya da sosyal ortamlardan kaçınma yaşıyorsanız bunu hekiminizle konuşun; psikolojik destek ve destek grupları yardımcı olabilir.