Baş ve boyun kanserleri: belirtileri, risk etkenleri ve tedavisi

Baş ve boyun kanserleri nelerdir?

NCI baş ve boyun kanserlerini, geliştikleri bölgeye göre beş ana grupta toplar:

• Ağız boşluğu kanserleri: Dudaklar, dilin ön bölümü, diş etleri, yanakların ve dudakların iç yüzü, ağız tabanı ve sert damak. Halk arasında "ağız kanseri" ya da "dil kanseri" olarak bilinen kanserler bu gruptadır.
• Yutak (farenks) kanserleri: Burnun arkasından yemek borusunun başlangıcına uzanan boğaz bölümü. Üç bölümü vardır: burnun arkasındaki nazofarenks, ağzın arkasındaki orofarenks (yumuşak damak, dil kökü ve bademcikler dahil) ve en alttaki hipofarenks.
• Gırtlak (larenks) kanserleri: Ses tellerinin bulunduğu ses kutusu. Bkz. Gırtlak kanseri
• Burun boşluğu ve sinüs kanserleri
• Tükürük bezi kanserleri

NCI'a göre beyin, göz, yemek borusu ve tiroid bezi kanserleri ile baş bölgesindeki deri kanserleri genellikle bu grubun içinde sayılmaz.

NCI'a göre baş ve boyun kanserleri erkeklerde kadınlara göre iki kattan daha sık görülür ve 50 yaşın üzerindeki kişilerde gençlere göre daha sık tanı alır. NCI, bu kanserler yayılacaksa bunun neredeyse her zaman çevre dokulara ve/veya boyundaki lenf bezlerine doğru olduğunu belirtir.

Risk etkenleri nelerdir?

Tütün ve alkol

NCI'a göre tütün kullanımı (pasif içicilik ve çiğneme tütünü, enfiye gibi dumansız tütün ürünleri dahil) ve alkol, baş ve boyun kanserlerinin en önemli iki risk etkenidir; özellikle ağız boşluğu, hipofarenks ve gırtlak kanserleri için. NCI'a göre hem tütün hem alkol kullananlarda risk, yalnız birini kullananlara göre daha yüksektir. NHS de ağız kanseri için sigara içmeyi ya da tütün, betel cevizi veya paan çiğnemeyi ve fazla alkol tüketimini başlıca risk etkenleri arasında sayar. Sigarayı bırakmak için bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar

HPV enfeksiyonu

NCI'a göre orofarenks kanserlerinin yaklaşık dörtte üçü uzun süreli HPV (insan papilloma virüsü) enfeksiyonuna bağlıdır. Bkz. HPV enfeksiyonu nedir?

Diğer risk etkenleri

NCI ve NHS'in sıraladığı diğer etkenler şunlardır:

• Epstein-Barr virüsü: NCI'a göre nazofarenks ve tükürük bezi kanserleriyle ilişkilidir.
• Meslekî maruziyetler: NCI ağaç ve nikel tozu, formaldehit ve asbest gibi maddelere maruz kalmayı sayar.
• Işın (radyasyon) maruziyeti
• Paan (betel çiğnemesi): NCI'a göre Güneydoğu Asya'da yaygın olan bu alışkanlık ağız kanserleri riskinin artmasıyla güçlü biçimde ilişkilidir.
• Lökoplaki: NHS, ağız içinde lökoplaki bulunmasını ağız kanseri için risk etkenleri arasında sayar.
• Güneş ışığı ve solaryum: NHS'e göre güneşe ya da solaryuma çok maruz kalmak dudakları etkileyen deri kanserine yol açabilir.
• Kalıtsal bazı hastalıklar ve köken: NCI'a göre Fanconi anemisi gibi bazı genetik hastalıklar riski artırabilir; Asya kökenli olmak da nazofarenks kanseri için risk etkenidir.
• Daha önce kanser geçirmiş olmak ve bağışıklık sisteminin zayıflaması (NHS)

Risk etkenlerinin bulunması kişinin mutlaka kanser olacağı anlamına gelmez; risk etkeni olmayan kişilerde de kanser görülebilir.

Belirtileri nelerdir?

NCI'a göre baş ve boyun kanserlerinin genel belirtileri arasında boyunda bir kitle ya da ağızda veya boğazda iyileşmeyen bir yara, geçmeyen boğaz ağrısı, yutma güçlüğü ve ses değişikliği ya da ses kısıklığı yer alır.

Bölgeye göre belirtiler (NCI)

• Ağız boşluğu: Diş etlerinde, dilde ya da ağız içinde beyaz veya kırmızı lekeler; çenede şişlik; ağızda olağan dışı kanama ya da ağrı
• Yutak: Yutkunurken ağrı; boyunda ya da boğazda geçmeyen ağrı; kulak ağrısı ya da kulakta çınlama
• Gırtlak: Nefes almada ya da konuşmada güçlük; yutkunurken ağrı
• Burun boşluğu ve sinüsler: Açılmayan sinüs tıkanıklığı, antibiyotikle düzelmeyen kronik sinüs enfeksiyonları, burun kanaması, sık baş ağrısı, gözlerde şişlik ya da başka sorunlar, üst dişlerde ağrı
• Tükürük bezleri: Çenenin altında ya da çene kemiği çevresinde şişlik, yüzde uyuşma ya da felç

Ağız kanseri belirtileri (NHS)

NHS'e göre ağız kanserinin başlıca belirtilerinden biri üç haftadan uzun süren bir ağız yarasıdır. Buna ek olarak ağız içinde kırmızı ya da beyaz leke, ağızda ya da dudakta şişlik, geçmeyen ağız ağrısı, yutma ya da konuşma güçlüğü, geçmeyen ses kısıklığı, boyunda ya da boğazda şişlik ve istemsiz kilo kaybı görülebilir.

NHS bu belirtilerin çok yaygın olduğunu ve başka durumlardan da kaynaklanabileceğini vurgular; belirtilerin olması kesinlikle ağız kanseri olduğunuz anlamına gelmez. Yine de aile hekimine ya da diş hekimine görünmek önemlidir; NHS'e göre kanser erken bulunursa tedavisi daha kolay olabilir. Sık görülen ve zararsız ağız yaraları için bkz. Ağızda aft neden çıkar?

Nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre diş hekimi ya da aile hekimi önce belirtilerinizi, yaşam alışkanlıklarınızı ve diğer hastalıklarınızı sorar; ağzınızın içine bakar ve elle muayene eder, boynunuzu ve çenenizi de yoklayabilir. Kanser olabilecek belirtiler varsa sizi ek testler ya da hastanede bir uzman için acil olarak yönlendirebilir; NHS bunun kesinlikle kanser olduğunuz anlamına gelmediğini belirtir.

NHS'e göre ağız kanseri için başlıca testler şunlardır:

• Biyopsi: Ağızdaki etkilenen bölgeden küçük bir hücre örneği alınarak incelenmesi
• Görüntüleme: Röntgen, ultrason, bilgisayarlı tomografi (BT) ya da MR

Kanser tanısı konursa NHS'e göre lenf bezlerinden biyopsi, PET taraması ve kan testleri gibi ek testler gerekebilir. Bu testler kanserin ne kadar yayıldığını gösterir ve uzman ekibin hangi tedavinin gerektiğine karar vermesine yardımcı olur.

Tedavi seçenekleri

NCI'a göre baş ve boyun kanserlerinin tedavisinde cerrahi, ışın tedavisi (radyoterapi), kemoterapi, hedefe yönelik tedavi, immünoterapi ya da bunların birlikte kullanılması söz konusu olabilir. Tedavi; kanserin yerleşimine, evresine, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre planlanır. NHS'e göre tanı, tedavi ve iyileşme süresince kişiyi bir uzmanlar ekibi izler. NCI, hasta ve hekimlerin her tedavi seçeneğinin kişinin görünüşünü, konuşmasını, yemek yemesini ve nefes almasını nasıl etkileyebileceğini ve yaşam kalitesine etkisini birlikte konuşmasını önerir.

Tedavinin olası yan etkileri

NCI'a göre cerrahi; çiğneme, yutma ya da konuşma yeteneğini etkileyebilir ve lenf sıvısının birikmesine bağlı şişliğe (lenfödem) yol açabilir. Işın tedavisi ise ağız yaraları, ağız kuruluğu, yutma güçlüğü, tat değişiklikleri ve deride değişikliklere neden olabilir.

NCI'a göre bu yan etkiler birçok kişide zamanla yavaş yavaş düzelir; bazı kişilerde ise yutma güçlüğü, konuşma bozukluğu ve deri değişiklikleri gibi uzun süreli yan etkiler görülür. NCI'a göre rehabilitasyon; kanserin yerine ve tedaviye bağlı olarak fizik tedavi, beslenme danışmanlığı ve konuşma terapisini içerebilir. Ağız boşluğu kanserlerinde bazen kemik ya da dokuların yeniden yapılması için onarıcı cerrahi gerekebilir.

Tedavi sürecinde destek

Baş ve boyun bölgesi konuşma, yutma, nefes alma ve yüz görünümü gibi günlük yaşamın temel işlevleriyle ilgili olduğu için tedavi süreci fiziksel ve duygusal açıdan zorlayıcı olabilir. Bu süreçte şunlar yararlı olabilir:

• Tedaviye başlamadan önce olası yan etkileri ve bunlarla nasıl baş edileceğini ekibinizle konuşun.
• Beslenmenizde zorluk yaşıyorsanız bunu erkenden söyleyin; NCI'a göre tedaviden sonra yemek yemek zorlaşabilir ve bazı kişiler kendi başlarına yiyebilene kadar beslenme tüpüne ihtiyaç duyabilir.
• Ağız kuruluğu ve ağız yaralarında ağız bakımına özen gösterin; hangi ürünleri kullanabileceğinizi ekibinize sorun.
• Kaygı, üzüntü ya da yalnızlık hissi yaşıyorsanız psikolojik destek almaktan çekinmeyin.

Tedavi sonrası izlem

NCI'a göre tedavi sonrasında kanserin geri dönüp dönmediğini ve yeni bir kanser gelişip gelişmediğini izlemek için düzenli kontroller çok önemlidir. Kontrollerde ağız, boyun ve boğaz muayenesi, düzenli diş muayeneleri ve zaman zaman kan testleri, röntgen, BT, PET ya da MR yapılabilir. NCI'a göre sigarayı sürdürmek tedavinin etkinliğini azaltabilir ve yeni bir kanser riskini artırabilir; bu nedenle hekimler sigarayı bırakmayı önerir.

Korunma

NCI ve NHS'e göre baş ve boyun kanseri riskini azaltmak için şunlar yapılabilir:

• Tütün kullanmayın; sigarayı bırakın, tütün, betel cevizi ya da paan çiğnemeyin.
• Alkolü azaltın.
• HPV'ye karşı korunun: NCI'a göre ağız yoluyla HPV enfeksiyonundan korunmak HPV ile ilişkili baş ve boyun kanserleri riskini azaltabilir; ABD'de bir HPV aşısı bu kanserlerin önlenmesi için onay almıştır. Aşının sizin için uygun olup olmadığını hekiminize sorun.
• Sağlıklı beslenin ve düzenli egzersiz yapın: NHS günde beş porsiyon meyve ve sebze tüketilmesini önerir.
• Diş kontrollerini aksatmayın: NCI'a göre baş ve boyun kanserleri için standart bir tarama testi yoktur; ancak diş hekimleri rutin kontrolde ağız içini kanser belirtileri açısından inceleyebilir. Ağzınızda geçmeyen bir değişiklik fark ederseniz hekime ya da diş hekimine gösterin.

Genel öneriler için bkz. Kanser riskini azaltmaya yardımcı yaşam tarzı alışkanlıkları