Kısaca
Kanser dünyada önde gelen ölüm nedenlerinden biridir; Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre 2024 yılında yaklaşık 10 milyon ölüme, yani yaklaşık her altı ölümden birine yol açmıştır. Ancak DSÖ, kanserlerin yaklaşık yüzde 38'inin risk etkenlerinden kaçınarak ve kanıta dayalı korunma stratejileri uygulanarak bugün önlenebileceğini belirtir. Kanser ölümlerinin yaklaşık dörtte biri tütün, alkol, yüksek beden kitle indeksi, az sebze-meyve tüketimi ve hareketsizlikle ilişkilidir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı'nın (IARC) Avrupa Kansere Karşı Kod'u; tütünden uzak durmak, sağlıklı kilo, hareketli yaşam, sağlıklı beslenme, alkolden kaçınmak, güneşten korunmak, aşılar ve organize taramalara katılmak gibi 14 öneri sunar. Bu adımlar riski azaltır ama sıfırlamaz; bu nedenle belirtiler ve taramalar her zaman önemlidir.
Kanser ne kadar önlenebilir?
Kanser tek bir hastalık değil; vücudun farklı bölgelerindeki hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla ortaya çıkan büyük bir hastalık grubudur. Genetik yatkınlık, yaş ve bazı çevresel etkenler değiştirilemez. Ancak DSÖ'nün 2026 tarihli bilgi notuna göre kanserlerin yaklaşık yüzde 38'i, risk etkenlerinden kaçınarak ve mevcut kanıta dayalı korunma yöntemleri uygulanarak önlenebilir.
DSÖ'ye göre dünyada en sık görülen kanserler akciğer, meme, kalın bağırsak ve rektum, prostat, melanom dışı deri ve mide kanserleridir. Kanser ölümlerinde ise akciğer, kalın bağırsak ve rektum, karaciğer, meme ve mide kanserleri öne çıkar. Bu kanserlerin önemli bir kısmının tütün, beslenme, enfeksiyonlar ve tarama gibi değiştirilebilir etkenlerle ilişkili olması, korunmanın neden önemli olduğunu gösterir.
Tütün ve dumandan uzak durmak
IARC'nin Avrupa Kansere Karşı Kod'unun ilk iki önerisi tütünle ilgilidir:
- Sigara içmeyin; hiçbir tütün ürününü ve elektronik sigara (vape) ürününü kullanmayın.
- Evinizi ve arabanızı tütün dumanından arındırın.
Tütün; akciğer, ağız, gırtlak, yemek borusu, mesane ve pankreas başta olmak üzere pek çok kanserle ilişkilidir. Sigarayı bırakmanın yararları her yaşta ortaya çıkar. Pasif içicilik de kanser riskini artırdığından, dumansız bir ev ve araç hem sizin hem de çevrenizdekilerin sağlığını korur. Türkiye'de sigarayı bırakmak isteyenler ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan ve aile hekimlerinden destek alabilir.
Sağlıklı kilo, hareket ve beslenme
Avrupa Kansere Karşı Kod'unun bu alandaki önerileri şunlardır:
- Kilo: Fazla kilo ve obeziteden kaçınmak ya da bunları yönetmek için adım atın.
- Hareket: Günlük yaşamda fiziksel olarak aktif olun; oturarak geçirilen süreyi sınırlayın.
- Beslenme: Tam tahılları, sebzeleri, kurubaklagilleri ve meyveleri günlük beslenmenizin temel parçası yapın; kırmızı eti sınırlayın ve işlenmiş etten kaçının.
DSÖ de sağlıklı kilonun korunmasını, sağlıklı beslenmeyi ve düzenli egzersizi kanser riskini azaltan adımlar arasında sayar.
Hareketli yaşam için spor salonuna gitmek şart değildir. İşe ya da alışverişe yürüyerek gitmek, asansör yerine merdiveni kullanmak, televizyon karşısında geçen süreyi azaltmak ve uzun oturma sürelerini her saat birkaç dakikalık kalkıp yürüme molalarıyla bölmek, kodun "günlük yaşamda aktif olun" önerisinin pratik karşılıklarıdır. Beslenmede ise tabağın yarısını sebzeyle doldurmak ve beyaz ekmek yerine tam tahıllı ekmeği seçmek gibi küçük değişiklikler zamanla büyük fark yaratabilir.
Türk mutfağı bu öneriler açısından avantajlıdır: Mercimek, nohut, kuru fasulye gibi bakliyatlar, bulgur, zeytinyağlı sebze yemekleri ve bol salata kodun önerdiği beslenme düzenine uyar. Sucuk, salam, sosis, pastırma gibi işlenmiş etler ise kodun "kaçının" dediği grupta yer alır; kırmızı et de haftada birkaç öğünle sınırlandırılabilir.
Alkolden kaçınmak
IARC'nin güncel kodu açıktır: Alkollü içeceklerden kaçının. DSÖ de alkolü, kanser ölümlerinin yaklaşık dörtte birinden sorumlu tutulan risk etkenleri arasında sayar. DSÖ Avrupa Bölge Ofisi, alkolün kanser yapıcı bir madde olduğunu ve sağlık açısından güvenli bir alkol tüketim düzeyinin bulunmadığını vurgular. Alkol, ağız, boğaz, yemek borusu, karaciğer, kalın bağırsak ve meme kanserleri dâhil pek çok kanserle ilişkilidir. İçilen miktar azaldıkça risk de azalır; hiç içmemek ise en düşük riski taşır.
Güneşten korunmak
Avrupa Kansere Karşı Kod'u, özellikle çocukların aşırı güneşe maruz kalmasından kaçınılmasını, güneşten korunma yöntemlerinin kullanılmasını ve solaryumun hiç kullanılmamasını önerir. DSÖ'ye göre güneşten gelen ultraviyole (UV) ışınlar deri kanserlerinin başlıca nedenidir.
Güneşten korunmak için:
- Güneşin en dik olduğu öğle saatlerinde gölgede kalın.
- Şapka, güneş gözlüğü ve vücudu örten giysiler kullanın.
- Açıkta kalan cilde geniş spektrumlu, yüksek koruma faktörlü güneş kremi sürün ve düzenli yenileyin.
- Bebekleri ve küçük çocukları doğrudan güneş ışığından koruyun.
- Bronzlaşmak için solaryum kullanmayın.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Enfeksiyonlara karşı aşı ve testler
DSÖ'ye göre 2022 yılında dünyada teşhis edilen kanserlerin yaklaşık yüzde 10'u, kansere yol açabilen enfeksiyonlarla ilişkiliydi. Bu enfeksiyonlar arasında insan papilloma virüsü (HPV), hepatit B ve C virüsleri, Helicobacter pylori ve Epstein-Barr virüsü yer alır.
Avrupa Kansere Karşı Kod'u, hepatit B ve HPV'ye karşı aşılanmayı ve önerildiği şekilde kansere yol açan enfeksiyonlar için testlere katılmayı önerir. DSÖ de önerildiği durumlarda HPV ve hepatit B aşılarının yaptırılmasını öğütler. Hepatit B aşısı karaciğer kanserine, HPV aşısı ise rahim ağzı (serviks) kanseri başta olmak üzere bazı kanserlere karşı korunmada önemlidir. Hangi aşılara ve testlere uygun olduğunuzu aile hekiminizle konuşabilirsiniz.
Organize kanser taramalarına katılmak
Tarama, belirtisi olmayan kişilerde kanseri ya da kansere dönüşebilecek değişiklikleri erken dönemde saptamayı amaçlar. Avrupa Kansere Karşı Kod'u bağırsak, meme, rahim ağzı ve akciğer kanserleri için organize tarama programlarına katılmayı önerir.
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün ulusal tarama programına göre Türkiye'de üç kanser türünde tarama yapılmaktadır:
- Meme kanseri: 40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi; ayrıca kendi kendine meme muayenesi konusunda danışmanlık ve klinik meme muayenesi.
- Rahim ağzı (serviks) kanseri: 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV-DNA testi.
- Kalın bağırsak (kolorektal) kanseri: 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklere iki yılda bir gaitada gizli kan testi; bu yaş grubunda on yılda bir kolonoskopi.
Bu taramalar için aile hekiminize ya da bulunduğunuz ildeki Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezine (KETEM) başvurabilirsiniz. Ailesinde belirli kanser türleri sık görülen kişilerde taramaya daha erken ya da farklı yöntemlerle başlanması gerekebilir.
Çevre ve iş ortamındaki riskler
IARC kodu, kişisel alışkanlıkların ötesindeki bazı riskleri de hatırlatır:
- İş yerindeki kanserojenler: İş ortamınızdaki kansere yol açabilecek etkenler hakkında bilgi edinin ve işvereninizden koruyucu önlemler alınmasını isteyin. Asbest, bazı kimyasallar ve tozlar bu riskler arasındadır.
- Radon gazı: Yaşadığınız bölgedeki radon düzeyleri hakkında bilgi edinin; gerekirse ölçüm ve azaltma için profesyonel destek alın.
- Hava kirliliği: Hava kirliliğine maruziyeti azaltmak için önlem alın. DSÖ, hava kirliliğinin akciğer kanseri riskini önemli ölçüde artırdığını belirtir.
Kadın sağlığına özgü öneriler
IARC kodu ayrıca bebeğin mümkün olduğunca uzun süre emzirilmesini kanser riskini azaltmaya yönelik öneriler arasında sayar. Menopoz döneminde hormon tedavisi kullanılacaksa, kod bu tedavinin sağlık çalışanlarıyla kapsamlı biçimde konuşulduktan sonra mümkün olan en kısa süreyle sınırlanmasını önerir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Kanser belirtileri çoğu zaman başka, daha basit nedenlere de bağlı olabilir; ancak aşağıdaki durumlar mutlaka hekime gösterilmelidir:
- Memede ya da vücudun herhangi bir yerinde yeni fark edilen kitle veya şişlik,
- Bağırsak alışkanlığında birkaç haftadır süren değişiklik ya da dışkıda kan,
- Üç haftadan uzun süren öksürük, ses kısıklığı ya da kanlı balgam,
- Açıklanamayan kilo kaybı, uzun süren yorgunluk ya da gece terlemesi,
- Şekli, rengi ya da boyutu değişen, kanayan veya kaşınan ben,
- Ağızda iyileşmeyen yara, yutma güçlüğü,
- Menopoz sonrası vajinal kanama ya da cinsel ilişki sonrası kanama,
- İdrarda kan.
Ayrıca tarama yaşındaysanız belirti beklemeden tarama programlarına katılın. Kanlı kusma, büyük miktarda kanlı dışkılama, ani ve şiddetli nefes darlığı ya da bilinç kaybı gibi acil durumlarda beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kanserin ne kadarı önlenebilir?
DSÖ'ye göre kanserlerin yaklaşık yüzde 38'i, risk etkenlerinden kaçınarak ve kanıta dayalı korunma stratejileri uygulanarak önlenebilir. Tütünden uzak durmak bu stratejilerin başında gelir.
Avrupa Kansere Karşı Kod nedir?
Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı'nın (IARC) hazırladığı, bireylerin kanser riskini azaltmak için atabileceği adımları özetleyen bir öneriler listesidir. Beşinci baskısı 14 öneri içerir.
Sağlıklı yaşayan biri kanser olur mu?
Evet, olabilir. Yaşam tarzı değişiklikleri riski azaltır, ancak genetik yatkınlık ve yaş gibi etkenler nedeniyle riski tamamen ortadan kaldırmaz. Bu nedenle sağlıklı alışkanlıklarla birlikte taramalara katılmak ve belirtileri hekime göstermek önemlidir.
Hangi kanser taramalarına katılmalıyım?
Türkiye'de ulusal programda meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri taramaları yapılmaktadır. Yaş aralıkları ve sıklıklar kanser türüne göre değişir; kendi durumunuz için aile hekiminize danışın.
HPV aşısı kanserden korur mu?
HPV aşısı, rahim ağzı kanseri başta olmak üzere HPV'ye bağlı bazı kanserlerin önlenmesinde önemli bir araçtır. DSÖ ve IARC, önerilen durumlarda HPV aşısının yaptırılmasını önerir. Aşı takvimi ve uygunluk için hekiminize başvurun.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
