Kan sulandırıcı (antikoagülan) izlemi: INR takibi nasıl yapılır?

Kan sulandırıcı izlemi nedir?

Kan sulandırıcı izlemi, bu ilaçları kullanan kişilerin tedavinin hem etkili hem de güvenli olup olmadığını değerlendirmek için düzenli aralıklarla kontrol edilmesidir. NHS'e göre İngiltere'de INR testi aile hekimliği birimlerinde ya da özel "antikoagülan kliniklerinde" yapılır; bu ilaçları kullananlar sorularını aile hekimine, antikoagülan kliniğine ya da eczacıya sorabilir.

İzlemin temel amaçları şunlardır:

• Pıhtıyı önleyecek kadar, ancak kanamaya yol açmayacak düzeyde bir ilaç etkisi sağlamak
• İlacın dozunu gerektiğinde hekim eliyle ayarlamak
• Kanama belirtilerini erken fark etmek
• Başka ilaçlarla ya da besinlerle olan etkileşimleri yönetmek
• Ameliyat, endoskopi ve diş çekimi gibi işlemler için önceden plan yapmak

Kimler kan sulandırıcı kullanır?

NHS'e göre kan sulandırıcılar, pıhtı riski yüksek olan kişilere inme, kalp krizi, derin ven trombozu ve akciğer pıhtısı (pulmoner emboli) gibi sorunları önlemek amacıyla verilir. Bu ilaçlar sıklıkla şu durumlarda kullanılır:

• Atriyal fibrilasyon gibi kalp ritim bozuklukları. Bkz. Atriyal fibrilasyon
• Bacak ya da kolda pıhtı (derin ven trombozu) veya akciğer pıhtısı geçirilmesi. Bkz. Derin ven trombozu
• Kalça ya da diz protezi gibi, iyileşme sırasında hareketi kısıtlayan ameliyatlardan sonra
• Kalp kapağı değişimi; NHS'e göre yeni kapağın yüzeyinde pıhtı oluşabilir
• Kanın pıhtılaşma eğiliminin arttığı durumlar (trombofili) ya da antifosfolipid sendromu. Bkz. Trombofili (pıhtılaşma eğilimi)

NHS'e göre tedavi süresi ilacın neden verildiğine bağlıdır: Kalça ya da diz protezinden sonra kısa süre yeterli olabilirken, pıhtı riskini artıran uzun süreli bir hastalıkta tedavi ömür boyu sürebilir.

Kan sulandırıcı türleri ve izlem farkları

NHS, kan sulandırıcıları şu gruplarda inceler:

• Varfarin: Sık reçete edilen bir kan sulandırıcıdır. NHS'e göre varfarin kullananlar, kanın ne kadar hızlı pıhtılaştığını ölçen düzenli kan testleri (INR) yaptırır; doz, INR doğru aralığa gelene kadar ayarlanır.
• Doğrudan etkili ağızdan kan sulandırıcılar (DOAK): Daha yeni ilaçlardır. NHS'e göre bu ilaçlarda INR'yi izlemek için düzenli kan testi gerekmez; ancak ilacın doğru kullanıldığını kontrol etmek ve yan etkileri konuşmak için birkaç ayda bir kontrol randevuları sürer.
• Heparin: İğne şeklinde verilen kan sulandırıcıdır.

NHS, kan sulandırıcıların düşük doz aspirin ve klopidogrel gibi kan pulcuklarını etkileyen (antiplatelet) ilaçlardan farklı olduğunu belirtir.

Hangi ilacın kullanılacağına, altta yatan hastalığa ve kişinin özelliklerine göre hekim karar verir.

INR testi nedir?

MedlinePlus'a göre protrombin zamanı (PT) testi, kanın kaç saniyede pıhtılaştığını ölçer. INR (uluslararası normalleştirilmiş oran) ise bu sonucun farklı laboratuvarlar arasında karşılaştırılabilmesi için kullanılan standart bir hesaplamadır.

MedlinePlus, PT/INR testinin en sık varfarinin etkisini izlemek için kullanıldığını belirtir. Test ayrıca açıklanamayan kanama ya da pıhtılaşma sorunlarının araştırılmasında, karaciğer işlevlerinin değerlendirilmesinde, K vitamini eksikliğinin saptanmasında ve ameliyat öncesi pıhtılaşmanın kontrolünde de kullanılır.

Sonuçlar ne anlama gelir?

MedlinePlus'a göre varfarin kullanan kişilerde:

• INR hedefin altındaysa: Kan gereğinden kolay pıhtılaşıyor olabilir ve tehlikeli pıhtı riski artabilir.
• INR hedefin üstündeyse: Kan gereğinden yavaş pıhtılaşıyor olabilir ve kanama riski artabilir.

MedlinePlus'a göre INR normal değilse hekim büyük olasılıkla varfarin dozunu değiştirir; sonucu yorumlarken yakınmalarınızı, tıbbi geçmişinizi ve diğer kan testlerinizi de dikkate alır. Dozunuzu hiçbir zaman kendi başınıza değiştirmeyin.

Test nasıl yapılır, nasıl hazırlanılır?

MedlinePlus'a göre kan örneği koldaki bir damardan alınabileceği gibi parmak ucundan da alınabilir. Uzun süre varfarin kullanan bazı kişiler, eğitim aldıktan sonra evde kullanılan ölçüm cihazlarıyla da test yapabilir; bu sonuçların hekimle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Teste hazırlanırken MedlinePlus'ın belirttiği şu noktalara dikkat edin:

• Varfarin kullanıyorsanız, hekiminiz günlük ilacınızı testten sonra almanızı isteyebilir. Size verilen talimata uyun.
• Yeşil yapraklı sebzeler gibi K vitamini yönünden zengin besinler, çok yağlı beslenme, soya ve kanola yağları ile alkol test sonucunu etkileyebilir.
• Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize bildirin.

MedlinePlus'a göre testin riski çok azdır; iğne yerinde hafif ağrı ya da morluk olabilir ve genellikle kısa sürede geçer.

Beslenme ve ilaç etkileşimleri

NHS, kan sulandırıcı kullananlara bol meyve ve sebze içeren sağlıklı, dengeli bir beslenmeyi önerir. Yeşil yapraklı sebzeler, nohut ve karaciğer gibi K vitamini yönünden zengin besinler varfarinin etkisini değiştirebilir. NHS'e göre bu besinler beslenmede yer alabilir, ancak önemli olan miktarı tutarlı tutmak ve yeşil sebze miktarında sık değişiklik yapmamaktır. NHS ayrıca varfarin kullananların kızılcık ve greyfurt suyu içmemesini, K vitamini içeren takviyelerden önce danışmasını önerir; DOAK grubu ilaçlarda bu kısıtlamalar genellikle geçerli değildir. MedlinePlus da K vitamini yönünden zengin besinlerin INR sonucunu etkileyebileceğini belirtir; bu nedenle beslenmenizde büyük bir değişiklik yapmayı düşünüyorsanız önce hekiminize danışın. Bkz. Sağlıklı beslenme nedir?

NHS'e göre kan sulandırıcı kullanan kişiler, reçeteli ya da reçetesiz başka bir ilaca, bitkisel ürüne ya da takviyeye başlamadan önce aile hekimi, antikoagülan kliniği ya da eczacıyla konuşmalıdır. NHS'e göre bazı antibiyotikler, antidepresanlar, steroidler, epilepsi ilaçları ve ibuprofen gibi steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler kan sulandırıcıların etkisini azaltabilir ya da artırabilir. MedlinePlus da takviyelerin ve alkolün INR sonucunu etkileyebileceğini belirtir. Reçetesiz ilaçlar ve bitkisel ürünler dahil, yeni bir ürüne başlamadan önce danışmak güvenli bir alışkanlıktır. Bkz. Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?

Ameliyat, diş işlemleri ve gebelik

• Ameliyat ve girişimler: NHS, ameliyattan ya da endoskopi gibi işlemlerden önce sağlık çalışanlarının bilgilendirilmesi gerektiğini vurgular; ilacı kısa bir süre bırakmanız istenebilir. İlacı yalnızca hekiminiz ya da bir sağlık çalışanı önerirse bırakın.
• Diş tedavileri: NHS'e göre diş çekimi gibi işlemlerde diş hekiminize kan sulandırıcı kullandığınızı söyleyin; ilacı bırakmanız gerekmeyebilir, ancak işlemden önce kan testi gerekebilir.
• Gebelik: NHS'e göre kan sulandırıcıların çoğu gebe kadınlar için uygun değildir; gerekirse gebelikte heparin iğneleri kullanılabilir. Gebelik planlıyorsanız ya da gebe olduğunuzu öğrendiyseniz aile hekiminiz ya da antikoagülan kliniğinizle görüşün.
• Yaralanmalardan korunma: NHS, diş fırçalarken ve tıraş olurken dikkatli olmayı (yumuşak diş fırçası ve elektrikli tıraş makinesi düşünülebilir), bahçe işleri ve spor sırasında koruyucu kullanmayı önerir.

Kanama belirtileri ve olası yan etkiler

NHS'e göre kan sulandırıcıların ana yan etkisi, kanın gereğinden kolay akmasıdır. Şu belirtilere dikkat edin:

• İdrarda kan
• Dışkıda kan ya da siyah renkli dışkı. Bkz. Sindirim sistemi kanaması
• Belirgin morarma
• 10 dakikadan uzun süren burun kanaması. Bkz. Burun kanaması
• Diş eti kanaması
• Kan kusma ya da öksürükle kan gelmesi
• Ani ve şiddetli sırt ağrısı
• Nefes almada güçlük ya da göğüs ağrısı
• Kadınlarda ağır adet kanaması ya da vajinal kanama

NHS'e göre kanama dışındaki yan etkiler kullanılan ilaca göre değişir; ishal ya da kabızlık, bulantı ve kusma, hazımsızlık, baş dönmesi, baş ağrısı, döküntü, kaşıntı ve saç dökülmesi bunlar arasındadır. NHS, rahatsız edici yan etkiler sürüyorsa aile hekimine ya da antikoagülan kliniğine başvurulmasını, gözlerde ve deride sarılık gelişirse hemen iletişime geçilmesini önerir.

İzlem görüşmesinde neler konuşulur?

Kan sulandırıcı izlemi yalnız bir kan testinden ibaret değildir. Kontrol görüşmelerinde hekim ya da izlem ekibi genellikle şu konuları sizinle birlikte değerlendirir: Son kontrolden bu yana kanama, morarma ya da başka bir yan etki olup olmadığı; ilacınızı önerildiği şekilde alıp alamadığınız; atladığınız ya da yanlışlıkla fazla aldığınız dozlar; başladığınız yeni ilaçlar, takviyeler ve bitkisel ürünler; beslenmenizde ya da alkol kullanımınızda değişiklikler; yaklaşan ameliyat, diş tedavisi ya da gebelik planları.

NHS'e göre çoğu kişi tabletlerini günde bir ya da iki kez, her gün aynı saatte almalıdır; bazı kan sulandırıcıların etkisi bir gün içinde azalmaya başlayabileceği için ilacı zamanında almak önemlidir. Bir dozu atladığınızda ne yapacağınız ilaca göre değişir; emin değilseniz ilacın prospektüsüne bakın ya da hekiminize, antikoagülan kliniğine veya eczacınıza sorun. İlacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ve dozunu değiştirmeyin.