Kısaca
Dişleri günde iki kez, yaklaşık iki dakika boyunca florürlü diş macunuyla fırçalamak, diş çürüğü ve diş eti hastalıklarından korunmanın temelidir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), özellikle gece yatmadan önceki fırçalamanın önemli olduğunu ve fırçaladıktan sonra ağzın suyla çalkalanmamasını, yalnızca macun fazlasının tükürülmesini önerir. Diş aralarının diş ipi ya da ara yüz fırçasıyla temizlenmesi, şekerli yiyecek ve içeceklerin sınırlanması ve düzenli diş hekimi kontrolleri de ağız sağlığının parçalarıdır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre ağız hastalıkları dünyada yaklaşık 3,7 milyar kişiyi etkilemektedir.
Ağız sağlığı neden bu kadar önemli?
Ağız ve diş hastalıkları çok yaygındır, ancak büyük ölçüde önlenebilir. DSÖ'nün verilerine göre:
- Ağız hastalıkları dünya genelinde yaklaşık 3,7 milyar kişiyi etkilemektedir.
- Kalıcı dişlerde tedavi edilmemiş diş çürüğü, dünyada en sık görülen sağlık sorunudur.
- Ağır diş eti (periodontal) hastalığı dünyada bir milyardan fazla vakayı kapsar.
- 60 yaş ve üzerindeki kişilerde tüm dişlerin kaybı yaklaşık yüzde 23 oranında görülür.
DSÖ'ye göre ağız hastalıklarının şeker tüketimi, tütün kullanımı, alkol ve yetersiz ağız hijyeni gibi risk etkenleri, kalp hastalığı ve diyabet gibi diğer kronik hastalıklarla ortaktır. Yani ağız sağlığını korumak, genel sağlığı korumanın da bir parçasıdır.
Diş çürüğü, ağızdaki bakterilerin şekerleri asite dönüştürmesi ve bu asidin diş minesini zamanla aşındırmasıyla oluşur. Diş eti hastalıkları ise diş yüzeyinde biriken bakteri tabakasının (plak) diş etlerini iltihaplandırmasıyla başlar. Düzenli ve doğru fırçalama, plağın birikmesini önleyen en temel alışkanlıktır.
Günde kaç kez ve ne kadar süre fırçalamalı?
NHS'in önerisi açıktır:
- Günde iki kez: Bunlardan biri mutlaka gece yatmadan önce, diğeri gün içinde başka bir zamanda olmalıdır.
- Yaklaşık iki dakika: Her fırçalama yaklaşık iki dakika sürmelidir. Bu süre, ağzın tüm bölgelerini ve dişlerin tüm yüzeylerini temizlemek için gereklidir.
Gece fırçalamasının özel önemi vardır: Uyku sırasında tükürük akışı azalır ve dişler gün boyunca biriken plak ve asitlere karşı daha savunmasız hâle gelir. Yatmadan önce temizlenen dişlere kalan florür ise gece boyunca koruyucu etki gösterebilir.
İki dakikanın ne kadar uzun olduğunu fark etmek için bir zamanlayıcı kullanmak ya da ağzı dört bölgeye ayırıp her birine yaklaşık otuz saniye ayırmak işe yarayabilir.
Florürlü diş macunu neden önemli?
Florür, diş minesini güçlendiren ve çürüğe karşı direnç kazandıran bir mineraldir. DSÖ, ağız sağlığını korumak için dişlerin günde iki kez florür içeren diş macunuyla fırçalanmasını önerir ve uygun florür derişiminin milyonda 1.000 ile 1.500 parça (ppm) arasında olduğunu belirtir. NHS de yetişkinler için en az 1.350 ppm florür içeren bir macun önerir.
Macunun florür içeriği genellikle ambalajın arkasında "ppm F" ya da "florür" ibaresiyle yazılıdır. Macun seçerken bu bilgiye bakmak yararlıdır.
Fırçaladıktan sonra çalkalamayın, tükürün
NHS'in en çok gözden kaçan önerilerinden biri şudur: Fırçaladıktan sonra macun fazlasını tükürün, ancak ağzınızı suyla çalkalamayın. NHS'e göre suyla çalkalamak dişlerde kalan florürü seyreltir ve koruyucu etkisini azaltır. Bu alışkanlığı değiştirmek başta garip gelebilir, ancak kısa sürede alışılır.
Doğru fırçalama tekniği
Kaynakların ortak önerileri doğrultusunda adım adım fırçalama şöyle yapılabilir:
- Yumuşak ya da orta sertlikte, küçük başlı bir fırçaya bezelye büyüklüğünde macun koyun.
- Fırçayı diş etine doğru hafif bir açıyla tutun.
- Küçük, dairesel ve nazik hareketlerle her dişin dış yüzeyini fırçalayın.
- Aynı işlemi dişlerin iç yüzeylerinde (dile ve damağa bakan taraflarda) tekrarlayın.
- Azı dişlerinin çiğneme yüzeylerini ileri geri hareketlerle temizleyin.
- Ön dişlerin iç yüzeyleri için fırçayı dik tutarak yukarı aşağı hareket ettirin.
- Dilinizi de nazikçe fırçalayabilirsiniz; bu, ağız kokusunun azalmasına yardımcı olabilir.
- Bitirdiğinizde macun fazlasını tükürün, ağzınızı çalkalamayın.
Çok sert fırçalamak ya da sert kıllı fırça kullanmak diş etlerine ve diş minesine zarar verebilir. Amaç güç uygulamak değil, tüm yüzeylere düzenli olarak ulaşmaktır. Kılları açılmış ya da yıpranmış bir fırça iyi temizlemez; bu durumda fırçayı değiştirin.
Elektrikli mi, manuel fırça mı?
NHS'e göre doğru kullanıldığında ve florürlü macunla birlikte kullanıldığında elektrikli ve manuel diş fırçaları eşit derecede iyidir. Önemli olan fırçanın türü değil, fırçalamanın süresi, sıklığı ve tekniğidir. El becerisi azalan kişiler, örneğin bazı yaşlılar ya da eklem rahatsızlığı olanlar, elektrikli fırçayı daha kolay kullanabilir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Diş ipi ve ara yüz fırçaları
Diş fırçası, dişlerin birbirine bakan yüzeylerine tam olarak ulaşamaz. NHS, diş aralarını temizlemek için diş ipi ya da ara yüz fırçası (diş arası fırçası) kullanılmasını önerir:
- Zamanlama: NHS'e göre diş ipi ya da ara yüz fırçası, diş fırçalamadan önce kullanılmalıdır; böylece diş eti çizgisi boyunca biriken plak temizlenir.
- Diş ipi kullanımı: Bir parça diş ipini parmaklarınıza sarın, iki elinizin arasında kısa bir bölümü gergin tutun ve diş aralarına nazikçe kaydırarak her dişin yüzeyini diş etine doğru temizleyin.
- Ara yüz fırçaları: Diş araları geniş olan kişilerde daha kolay kullanılabilir. Fırçanın boyutu diş aralığına uygun olmalıdır; diş hekiminiz doğru boyutu önerebilir.
- Kürdan: NHS, tahta kürdanların diş arası temizliği için önerilmediğini belirtir.
Diş ipi kullanmaya yeni başlayanlarda birkaç gün hafif kanama görülebilir. Kanama uzun sürerse diş hekimine başvurmak gerekir.
Ağız gargarası ne zaman kullanılmalı?
Ağız gargarası diş fırçalamanın yerini tutmaz. NHS, florürlü bir gargara kullanılıyorsa bunun fırçalamadan hemen sonra değil, örneğin öğle yemeğinden sonra gibi farklı bir zamanda kullanılmasını önerir. Fırçalamanın hemen ardından gargara yapmak, dişlerde kalan florürü yıkayarak macunun etkisini azaltabilir.
Çocuklarda diş fırçalama
Çocuklarda ağız bakımı ilk diş çıktığı andan itibaren başlar. NHS'in önerileri şunlardır:
- 3 yaşından küçük çocuklar: Florürlü macundan yalnızca çok ince bir sürüntü kadar kullanılır.
- 3–6 yaş arası çocuklar: Bezelye büyüklüğünde macun kullanılır.
- Gözetim: Çocukların diş fırçalaması en az 7 yaşına kadar bir yetişkin tarafından desteklenmeli ve gözetilmelidir. Bu yaşa kadar çocuklar tüm yüzeyleri tek başına yeterince temizleyemeyebilir.
- Tükürme: Çocuklara da macun fazlasını tükürmeleri, ancak ağızlarını suyla çalkalamamaları öğretilmelidir.
Fırçalamayı aile rutininin eğlenceli bir parçası hâline getirmek, örneğin şarkı eşliğinde iki dakika fırçalamak, çocukların alışkanlık kazanmasını kolaylaştırır.
Şeker ve beslenme alışkanlıkları
Fırçalama ne kadar düzenli olursa olsun, sık şeker tüketimi çürük riskini artırır. NHS, şekerli yiyecek ve içeceklerin diş çürüğüne yol açabileceğini ve bunların özellikle öğün aralarında sık tüketilmesinin dişler için zararlı olduğunu belirtir. DSÖ de serbest şekerlerden düşük, sebze ve meyveden zengin bir beslenmeyi ağız sağlığı için önerir.
- Şekerli içecekler, meyve suları ve tatlıları öğün aralarında sık tüketmek yerine sınırlı miktarda ve öğünlerle birlikte tüketin.
- Ana içecek olarak su tercih edin.
- Çayı ve kahveyi şekersiz içmeye alışmaya çalışın.
- Yapışkan şekerlemeler ve kuru meyveler dişlere uzun süre temas eder; tükettikten sonra su içmek yararlı olabilir.
- Sigara ve diğer tütün ürünlerinden uzak durun; DSÖ tütünün ağız hastalıklarının önemli bir risk etkeni olduğunu vurgular.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda diş hekiminize başvurmanız önerilir:
- Diş fırçalarken ya da diş ipi kullanırken diş etleriniz sık sık kanıyorsa,
- Diş etlerinizde kızarıklık, şişlik ya da çekilme fark ediyorsanız,
- Sıcak, soğuk ya da tatlıya karşı diş hassasiyeti yaşıyorsanız,
- Fırçalamaya rağmen ağız kokusu sürüyorsa,
- Dişlerinizde sallanma, renk değişikliği ya da kırık varsa,
- Ağız içinde iki haftadan uzun süren yara, beyaz ya da kırmızı leke veya şişlik fark ettiyseniz (bu durumda gecikmeden muayene olmanız önemlidir).
Düzenli kontroller için de şikâyetiniz olmasa bile diş hekiminizin önerdiği aralıklarla muayeneye gidin.
Yüzde ve boyunda hızla artan şişlik, yutma ya da nefes alma güçlüğü, yüksek ateşle birlikte şiddetli diş ağrısı veya ağız ve diş yaralanmasına bağlı durdurulamayan kanama gibi durumlarda beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Dişler yemekten hemen sonra mı fırçalanmalı?
NHS günde iki kez, biri gece yatmadan önce olmak üzere fırçalamayı önerir. Asitli yiyecek ve içeceklerden hemen sonra fırçalamak yerine bir süre beklemek mineyi korumaya yardımcı olabilir; kendi durumunuz için diş hekiminizin önerisini alabilirsiniz.
Fırçaladıktan sonra ağzı çalkalamak neden önerilmiyor?
NHS'e göre suyla çalkalamak dişlerde kalan florürü seyreltir ve macunun koruyucu etkisini azaltır. Bu nedenle macun fazlasının tükürülmesi, ancak ağzın çalkalanmaması önerilir.
Diş ipi mi önce, fırça mı?
NHS, diş ipi ya da ara yüz fırçasının diş fırçalamadan önce kullanılmasını önerir. Böylece diş aralarındaki ve diş eti çizgisindeki plak önce temizlenmiş olur.
Elektrikli diş fırçası daha mı iyi temizler?
NHS'e göre doğru kullanıldığında ve florürlü macunla birlikte kullanıldığında elektrikli ve manuel fırçalar eşit derecede iyidir. Tercih, kullanım kolaylığına göre yapılabilir.
Çocuğuma hangi miktarda macun kullanmalıyım?
NHS'e göre 3 yaşından küçük çocuklarda ince bir sürüntü, 3–6 yaş arası çocuklarda bezelye büyüklüğünde florürlü macun kullanılmalıdır. Çocukların fırçalaması en az 7 yaşına kadar gözetilmelidir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
