Yanık tedavisi ve deri nakli: ilk yardım, pansuman ve greft

Yanık türleri ve derinliği

MedlinePlus'a göre yanıkların en sık nedenleri sırasıyla ateş ya da alev, sıcak sıvı veya buharla haşlanma, sıcak cisimlere dokunma, elektrik ve kimyasal maddelerdir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) radyasyon ve sürtünmeyi de yanık nedenleri arasında sayar.

MedlinePlus yanıkları derinliğine göre şöyle sınıflar:

• Yüzeyel yanık (eski adıyla birinci derece): Derinin yalnızca en üst tabakası etkilenir. Kızarıklık, ağrı ve hafif şişlik olur.
• Kısmi kalınlıkta yanık (eski adıyla ikinci derece): Derinin daha derin tabakaları da etkilenir. Su toplama (bül), belirgin ağrı ve şişlik görülür.
• Tam kalınlıkta yanık (eski adıyla üçüncü derece): Derinin tüm katları zarar görür. Deri beyaz, kahverengi ya da siyah renkte, kuru ve sert görünebilir.

Yanığın derinliği, iyileşme süresini ve tedavi yöntemini belirleyen en önemli etkendir. Derin yanıklarda deri nakli gerekebilir ve iz kalma olasılığı artar.

Yanıkta ilk yardım

NHS'e göre:

1. Yanma sürecini durdurun: Kişiyi ısı kaynağından uzaklaştırın.
2. Serinletin: Yanık bölgesini mümkün olan en kısa sürede, 20 dakika boyunca serin akan suyun altında tutun. NHS'e göre bu, yanıktan sonraki 3 saat içinde yapıldığında da yararlıdır.
3. Giysi ve takıları çıkarın: Yanık bölgesine yakın giysi ve takıları çıkarın; ancak deriye yapışmış olanları çekmeyin.
4. Örtün: Yanığın üzerini streç film ile gevşekçe örtün. Streç filmi kol ya da bacağın etrafına sarmayın.
5. Ağrı kesici: Gerekirse parasetamol ya da ibuprofen gibi ağrı kesiciler kullanılabilir.

MedlinePlus'a göre kişi geniş bir yanıkla birlikte şok belirtileri gösteriyorsa sırtüstü yatırılıp ayakları yaklaşık 30 santimetre yükseltilir ve sıcak tutulur; yanık bölgesi mümkünse kalp seviyesinin üzerinde tutulur. Yanmış parmaklar ya da ayak parmakları kuru ve temiz bezlerle birbirinden ayrılır.

Yanıkta yapılmaması gerekenler

NHS, MedlinePlus ve WHO'ya göre:

• Buz ya da buzlu su uygulamayın.
• Yağ, tereyağı, diş macunu, salça, zerdeçal gibi maddeler ya da ev yapımı karışımlar sürmeyin.
• Su toplamış kabarcıkları patlatmayın.
• Deriye yapışmış giysileri çekip çıkarmaya çalışmayın.
• Yanığın üzerine pamuk, yapışkan bant ya da yara bandı koymayın.
• MedlinePlus'a göre ciddi ve geniş yanıkları soğuk suya batırmayın; vücut ısısı tehlikeli şekilde düşebilir.

Evde küçük yanık bakımı

Küçük ve yüzeyel yanıklarda MedlinePlus'a göre bölge 5–30 dakika boyunca serin (buzlu olmayan) suyun altında tutulur ya da serin suya batırılır; ardından steril bir pansumanla gevşekçe örtülür ve gerekirse ağrı kesici kullanılır. NHS'e göre iyileşme döneminde kaşıntı ya da kuruluk olursa nemlendirici bir merhem kullanılabilir; yapışkan yara bantları ve sıkı pansumanlardan kaçınılmalıdır. Yanık bölgesini temiz tutmak ve enfeksiyon belirtilerini izlemek önemlidir. Yanığın derinliğinden emin değilseniz bir sağlık çalışanına danışın.

Hangi yanıklar acil?

NHS ve MedlinePlus'a göre şu yanıklarda acil sağlık yardımı gerekir:

• Geniş ya da derin yanıklar; MedlinePlus'a göre yaklaşık avuç içi büyüklüğünde ya da daha büyük yanıklar
• Tam kalınlıkta (derin) yanıklar
• Yüz, eller, ayaklar, genital bölge, kalça ve büyük eklemler üzerindeki yanıklar
• Kimyasal ve elektrik yanıkları
• Duman solunması ya da hava yolunun yandığını düşündüren öksürük, nefes darlığı, ses kısıklığı
• Şok belirtileri: soğuk ve nemli cilt, solukluk, halsizlik, bilinç bulanıklığı
• Bebeklerde ve küçük çocuklarda, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda görülen yanıklar

WHO'ya göre yanıklar çocuklarda en sık görülen beşinci ölümcül olmayan yaralanma türüdür. Çocuklardaki yanıklar her zaman dikkatle değerlendirilmelidir.

Hastanede yanık tedavisi

NHS'e göre ciddi yanıklarda hastanede şu tedaviler uygulanabilir:

• Ağrı kesiciler ve gerektiğinde antibiyotikler
• Yanığın temizlenmesi ve pansumanı: Ölü dokular temizlenir ve yanığın derinliğine uygun örtüler kullanılır. Pansumanlar düzenli aralıklarla değiştirilir.
• Damardan sıvı tedavisi: Geniş yanıklarda vücuttan kaybedilen sıvıyı yerine koymak için.
• Ameliyat: NHS'e göre yarayı onarmak ya da hasar gören deriyi yeniden oluşturmak için cerrahi gerekebilir.

Geniş ve derin yanıklar, bu konuda deneyimli yanık ünitelerinde tedavi edilir. Yanıklarda enfeksiyonun önlenmesi tedavinin önemli bir parçasıdır.

Deri nakli (greft)

MedlinePlus'a göre deri nakli, vücudun sağlam bir bölgesinden (verici alan) alınan derinin hasarlı bölgeye aktarılmasıdır. Yanıkların yanı sıra geniş yaralar, enfeksiyona bağlı deri kayıpları, deri kanseri ameliyatları ve iyileşmeyen yaralarda da kullanılır.

MedlinePlus'a göre iki temel türü vardır:

• Kısmi kalınlıkta greft: Derinin üst tabakası ile altındaki tabakanın bir kısmı alınır. Verici alan çoğunlukla kalça ya da uyluğun iç yüzü gibi giysiyle örtülen bölgelerdir.
• Tam kalınlıkta greft: Derinin tüm kalınlığı alınır. Göğüs duvarı, boyun ya da karın gibi bölgelerden alınabilir. Daha karmaşık bir işlemdir.

MedlinePlus'a göre ameliyat genellikle genel anestezi altında yapılır.

Deri nakli sonrası

MedlinePlus'a göre:

• Greftin üzerindeki pansuman 1–2 hafta kalır.
• Greftin yerinden kaymaması için bölge 3–4 hafta boyunca darbe ve zorlanmadan korunmalıdır.
• Kısmi kalınlıkta greftlerde iyileşme daha hızlıdır; tam kalınlıkta greftlerde hastanede daha uzun kalmak gerekebilir.
• Verici alanın bakımı da önemlidir; bu bölge de bir yara gibi iyileşir.
• Hareket kısıtlılığını önlemek için fizik tedavi önerilebilir.

MedlinePlus'a göre bazı greftler iyi tutmayabilir ve istenen sonuca ulaşmak için ek işlemler gerekebilir.

İyileşme, izler ve uzun dönem

NHS'e göre küçük yanıklar evde bakımla genellikle yaklaşık 2 haftada iyileşir. Kaşıntı ve kuruluk olursa nemlendirici merhemler kullanılabilir.

Derin yanıklar iz bırakabilir. NHS'in yara izleri hakkındaki bilgilerine göre yanıklardan sonra deride gerginliğe ve hareket kısıtlılığına yol açan büzüşme izleri (kontraktür) gelişebilir. WHO, ağır yanıkların uzun süre hastanede kalmaya, şekil bozukluklarına, kalıcı sakatlıklara ve damgalanmaya yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle yanık tedavisi; fizik tedavi, iz bakımı ve gerektiğinde psikolojik destekle birlikte sürdürülen uzun soluklu bir süreçtir. İz düzeltme seçenekleri için bkz. Yara izi düzeltme (skar revizyonu)

Yanıklardan korunma

MedlinePlus ve WHO'nun önerileri şunlardır:

• Evinizde duman dedektörü bulundurun ve düzenli kontrol edin.
• Ocakta pişirme yaparken tencere saplarını içe çevirin; çocukları ocaktan ve sıcak sıvılardan uzak tutun.
• MedlinePlus'a göre sıcak su ısıtıcısının sıcaklığını yaklaşık 48–49 °C ya da daha düşük olacak şekilde ayarlayın.
• Çocuklara ateş ve yangın güvenliğini öğretin.
• WHO'ya göre daha güvenli pişirme ocakları kullanmak ve iş yerlerinde güvenlik kurallarına uymak yanıkları önlemeye yardımcı olur.