Hiperbarik oksijen tedavisi nedir, hangi durumlarda uygulanır?

Hiperbarik oksijen tedavisi nedir, nasıl etki eder?

Hiperbarik odada hem ortam basıncı artırılır hem de kişi saf oksijen solur. MedlinePlus'a göre artan basınç, kanın organ ve dokulara daha fazla oksijen taşımasını sağlar; bu durum şişliğin azalmasına ve enfeksiyonun durdurulmasına yardımcı olabilir. MedlinePlus, tedavinin özellikle enfekte yaraların daha hızlı iyileşmesine yardımcı olabileceğini de belirtir.

MSD Manual, tedavinin etkilerini şöyle özetler:

• Kandaki ve dokulardaki oksijen miktarını artırır.
• Vücuttaki azot ve karbonmonoksit düzeyini düşürür.
• Gaz kabarcıklarını küçültür (vurgun ve gaz embolisinde önemlidir).
• İltihabı (enflamasyonu) azaltır.

MSD Manual'a göre dalgıçlarda bu tedavi en çok vurgun ve atardamarda gaz embolisi için kullanılır; ayrıca karbonmonoksit zehirlenmesinde de uygulanabilir. Aynı kaynak, dalışla ilgisi olmayan çeşitli hastalıklarda da hiperbarik oksijenden yararlanıldığını belirtir.

UHMS'nin tanımına göre klinik hiperbarik oksijen tedavisinde kişinin tüm vücudu, belirli güvenlik standartlarına uygun sert duvarlı bir basınç odasına alınır; kişi en az 2 atmosfer basınçta, hekimin reçete ettiği tıbbi saflıkta oksijeni solur. MedlinePlus'a göre bazı hastanelerde hiperbarik oda bulunur; daha küçük üniteler ayakta tedavi merkezlerinde de olabilir.

Hangi durumlarda uygulanır?

Sualtı ve hiperbarik tıp alanındaki bir tıp derneği olan Undersea & Hyperbaric Medical Society (UHMS), hiperbarik oksijen tedavisinin kabul görmüş kullanım alanlarını şöyle sıralar:

• Hava veya gaz embolisi
• Karbonmonoksit zehirlenmesi (siyanür zehirlenmesinin eşlik ettiği durumlar dahil)
• Gazlı kangren gibi ağır kas enfeksiyonları
• Ezilme yaralanmaları, kompartman sendromu ve diğer ani travmatik dolaşım bozuklukları
• Vurgun (dekompresyon hastalığı)
• Gözün ana atardamarının tıkanması (santral retinal arter tıkanıklığı)
• Seçilmiş, iyileşmesi güç yaralarda iyileşmenin desteklenmesi
• Ağır kansızlık
• Beyin apsesi
• Nekroz yapan yumuşak doku enfeksiyonları
• Tedaviye dirençli kemik iltihabı (osteomiyelit)
• Radyoterapiye bağlı geç doku ve kemik hasarı
• Kanlanması bozulmuş deri nakilleri ve flepler
• Akut ısı yanıkları
• Nedeni bilinmeyen ani işitme kaybı
• Kemik ölümü (avasküler nekroz)

MedlinePlus da yanıklar, ezilme yaralanmaları, donma, karbonmonoksit zehirlenmesi, kemik enfeksiyonları, gazlı kangren, radyasyon hasarı ve diyabetik ayak yaraları gibi iyileşmeyen yaraları tedavinin kullanıldığı durumlar arasında sayar. Bu listede yer alan bir hastalığın olması, tedavinin her kişide uygun olduğu anlamına gelmez; karar, hastalığın evresi ve kişinin genel durumu değerlendirilerek hekim tarafından verilir. Vurgun hakkında ayrıntılı bilgi için Vurgun (dekompresyon hastalığı) yazısına bakabilirsiniz.

Acil ve planlı tedaviler

Hiperbarik oksijen iki farklı biçimde kullanılır:

• Acil tedaviler: Vurgun, gaz embolisi ve karbonmonoksit zehirlenmesi gibi ani gelişen durumlarda uygulanır. MSD Manual, vurgunda basınç tedavisine ne kadar erken başlanırsa sonucun o kadar iyi olabileceğini, ancak yüzeye çıktıktan birkaç gün sonra başlansa bile yararlı olabileceğini belirtir. Aynı kaynağa göre dalış yapan kişilerin en yakın basınç odasının yerini ve oraya en hızlı nasıl ulaşılabileceğini bilmesi gerekir.
• Planlı tedaviler: İyileşmeyen yaralar, radyoterapiye bağlı geç doku hasarı ve dirençli kemik iltihabı gibi süregen durumlarda uygulanır. UHMS'ye göre bu hastalıkların çoğu, birkaç hafta boyunca her gün yapılan bir dizi seans gerektirir. Hiperbarik oksijen bu durumlarda diğer tedavilerle birlikte kullanılır: UHMS, dirençli kemik iltihabında tedavinin kültür sonucuna göre seçilen antibiyotiklerle ve cerrahi temizlikle birlikte yürütüldüğünü; gazlı kangrende de hiperbarik oksijen, cerrahi ve antibiyotiklerin birlikte uygulandığını belirtir.

Kapalı ortamlarda karbonmonoksit zehirlenmesinden korunma yolları için Karbonmonoksit zehirlenmesinden korunma yazısına bakabilirsiniz.

Kanıtlanmamış kullanımlara dikkat

Hiperbarik oksijen bazen yukarıdaki listede yer almayan pek çok durum için de tanıtılabilir. UHMS, tedavinin hekim reçetesi ve tıbbi gözetim gerektirdiğini vurgular. UHMS ayrıca, düşük basınçta (1,5 atmosferin altında) uygulanan ve "hafif hiperbarik oksijen" olarak tanıtılan uygulamaları kanıtlanmamış olarak tanımlar. Kuruluşa göre bu uygulamalar çoğu zaman sağlık kuruluşları dışında, sağlıklı yaşam merkezi ya da spa gibi yerlerde, hekim reçetesi ve gözetimi olmadan sunulur; solunan gazdaki oksijen oranı da çoğunlukla düşüktür. UHMS, bu tür yerlerin bir kısmının yangın güvenliği ve basınç odası yapım standartlarına uymadan çalıştığını ve kişileri ciddi yaralanma riskiyle karşı karşıya bıraktığını belirtir.

Bu nedenle bir hiperbarik tedavi önerisiyle karşılaştığınızda şu soruları sormanız yararlı olur: Bu tedavi benim durumum için kabul görmüş bir kullanım alanı mı? Tedaviyi hangi hekim yönetecek? Uygulama tıbbi gözetim altında mı yapılacak?

Tedavi öncesi değerlendirme ve hazırlık

Tedaviye başlamadan önce hekim kişinin sağlık durumunu ayrıntılı olarak değerlendirir. Kaynaklarda özellikle şu konulara dikkat çekilir:

• Akciğer sönmesi (pnömotoraks): UHMS, bazı durumlarda tedavi öncesinde akciğer sönmesini dışlamak için akciğer grafisinin yararlı olabileceğini belirtir. MSD Manual'a göre akciğer sönmesi olan kişilere tedaviden önce göğüs tüpü takılması gerekebilir.
• Kulak durumu: MedlinePlus'a göre odada kulaklarda basınç hissedilebilir. UHMS, daha önce orta kulakta üzengi kemiği ameliyatı (stapedektomi) geçirmiş kişilerde tedavi öncesinde kulak burun boğaz değerlendirmesi ve onayı alınmasını önerir.
• Diyabet: MSD Manual, tedavinin kan şekerini düşürebileceğini belirtir. UHMS de diyabetli kişinin düşük kan şekerini hissedebilip hissedemediğinin ele alınması gereken önemli bir risk etkeni olduğunu vurgular.
• Kullanılan ilaçlar: UHMS'nin hekim soru-cevap sayfasında bazı kemoterapi ilaçları ve nöbet eşiğini etkileyebilecek bazı ilaçlar için tedavi planının ayrıca değerlendirildiği görülür; bu nedenle kullandığınız tüm ilaçları hekimle paylaşın.
• Gebelik: MSD Manual'a göre gebelikte vurgun ya da karbonmonoksit zehirlenmesi gibi ani bir durum için tek seanslık basınç tedavisi genellikle güvenli kabul edilir; ancak yüksek oksijen düzeylerinin bebeğe olası zararları nedeniyle gebelikte çok sayıda seanstan genellikle kaçınılır.

Odaya alınabilecek eşyalar ve giysiler konusunda tedavi merkezinin güvenlik kurallarına mutlaka uyulmalıdır; yanınızda ne bulundurabileceğinizi önceden sorun.

Seans nasıl geçer?

MSD Manual'a göre bazı hiperbarik odalar tek kişiliktir, bazıları ise birden fazla kişinin aynı anda tedavi görebileceği büyüklüktedir.

• Basınç hissi: MedlinePlus'a göre odadayken kulaklarda basınç hissedilebilir; bu his, dalıştan yüzeye çıkarken ya da uçak inip kalkarken yaşanana benzer.
• Tedavi süresi: UHMS'ye göre bir seans genellikle 90–120 dakika sürer. MSD Manual'a göre dalış yaralanmalarında uygulanan basınç tedavisi ise genellikle günde bir ya da iki kez, 300 dakikaya kadar sürebilen seanslar hâlinde ve çoğunlukla 2,5–3 atmosfer basınçta verilir. Seans süresi ve basınç düzeyi tedavi edilen duruma göre hekim tarafından belirlenir.
• Seans sonu: MedlinePlus'a göre odadan çıkarken kulaklarda patlama hissi olabilir.

Seans sırasında kulak ağrısı, nefes almada güçlük, bulantı ya da olağan dışı herhangi bir his yaşarsanız tedavi ekibine hemen haber verin.

MedlinePlus'a göre vurgun gibi ani gelişen durumlarda seans daha uzun sürebilir ama tekrarlanması gerekmeyebilir; kronik yaralar gibi süregen durumlarda ise tedavi günler ya da haftalar boyunca tekrarlanan seanslarla yürütülür.

Olası yan etkiler ve riskler

Hiperbarik oksijen tedavisinde bazı yan etkiler görülebilir. MSD Manual şunları sayar:

• Basınca bağlı sorunlar: Basınç değişikliklerinin yol açtığı yaralanmalara (barotravma) benzer sorunlar
• Geçici miyopi: Uzağı görmede geçici bulanıklık
• Kan şekerinde düşme (hipoglisemi)
• Nadir görülen ciddi etkiler: Oksijenin akciğerler üzerindeki zararlı etkisi ve nöbet (havale)

UHMS'nin hekim soru-cevap sayfasında, gazlı kangren gibi ağır enfeksiyonlarda yüksek basınçla ve günde birkaç kez yapılan tedavilerde oksijene bağlı nöbetlerin daha sık görülebildiği ve bu durumda tedavinin sürdürülebilmesi için tedavi planının değiştirildiği aktarılır.

Tedavi sonrasında

Tedavi süresince:

• Kulak ağrısı, işitmede azalma ya da görmede değişiklik fark ederseniz tedavi ekibine bildirin.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi hekiminizin önerdiği şekilde izleyin.
• Yara tedavisi görüyorsanız pansuman, enfeksiyon tedavisi ve kan şekeri kontrolü gibi diğer tedavileri aksatmayın; hiperbarik oksijen bunların yerini tutmaz, onlara eşlik eder.