Tükürük bezi hastalıkları: taş, iltihap ve tümörler

Tükürük bezleri nelerdir?

Tükürük; yiyeceklerin çiğnenmesine, yutulmasına ve sindirimin başlamasına yardımcı olur, ağzı nemli tutar ve diş sağlığını korur. MedlinePlus'a göre üç çift büyük tükürük bezi vardır:

• Parotis bezleri: En büyük tükürük bezleridir; her iki yanakta, çene kemiğinin üzerinde ve kulakların önünde yer alır.
• Submandibular bezler: Çene kemiğinin altında, her iki yanda bulunur.
• Sublingual bezler: Dilin altında, ağız tabanında yer alır.

Bunların yanında ağız ve boğazın iç yüzeyinde çok sayıda küçük tükürük bezi bulunur. Tükürük bezleri gün boyunca sürekli tükürük üretir; yemek yerken, yemek düşünüldüğünde ya da ekşi bir şey tadıldığında üretim belirgin şekilde artar. Bu nedenle tükürük bezi sorunlarının belirtileri çoğu zaman yemek saatlerinde belirginleşir. Bezlerde üretilen tükürük, ince kanallar aracılığıyla ağza akar. Bu kanalların tıkanması ya da bezin iltihaplanması, bezde şişlik ve ağrıya yol açar.

Tükürük bezi taşları

NHS'e göre tükürük bezi taşları, tükürük bezlerinde oluşan ve tükürüğün akışını engelleyebilen küçük taşlardır. NHS'e göre taşların neden oluştuğu tam olarak bilinmemektedir; bu nedenle önlenmeleri de mümkün değildir.

Belirtileri

NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Ağızda gelip giden, künt bir ağrı
• Bezde zaman zaman ortaya çıkan şişlik
• Yemek sırasında şiddetli ağrı: NHS'e göre bu durum taşın tükürük bezini tamamen tıkadığını gösterebilir; ağrı genellikle bir-iki saat sürer.
• Enfeksiyon gelişirse ağrı, kızarıklık, irinli akıntı ve ateş

Yemek yerken ağrının ve şişliğin artmasının nedeni, yemek sırasında tükürük üretiminin artması ve tıkalı kanaldan akamayan tükürüğün bezde birikmesidir.

Evde bakım

NHS taşın kendiliğinden çıkmasına yardımcı olmak için tükürük akışını artırmayı önerir:

• Bol su için.
• Taşın bulunduğu bölgeye nazikçe masaj yapın.
• Şekersiz sakız çiğneyin ya da şekersiz pastil emin.
• Ağrı için eczaneden alınabilen ağrı kesiciler kullanılabilir; NHS buz parçacıklarının da rahatlatabileceğini belirtir. İlaç seçimini eczacınıza danışın.

Tedavi

NHS'e göre hekim ya da diş hekimi taşı küt uçlu bir aletle nazikçe çıkarmayı deneyebilir; gerekirse taş hastanede çıkarılır. NHS'e göre taşlar çıkarıldıktan sonra genellikle tekrarlamaz.

Tükürük bezi iltihabı (enfeksiyonu)

Nedenleri

MedlinePlus'a göre tükürük bezi enfeksiyonları şu nedenlerle gelişebilir:

• Viral enfeksiyonlar: Özellikle kabakulak. Kabakulak çoğunlukla her iki parotis bezinde şişliğe yol açar. Kabakulak aşısı bu enfeksiyondan korunmanın yoludur.
• Bakteriyel enfeksiyonlar: MedlinePlus'a göre tükürük kanalının taşla tıkanması ve ağız hijyeninin yetersiz olması bakteriyel enfeksiyon riskini artırır.

Tükürük akışının azaldığı durumlarda kanallar daha kolay tıkanabilir; bu nedenle yeterli sıvı almak ve ağız hijyenine özen göstermek önemlidir.

Belirtileri

MedlinePlus'a göre başlıca belirtiler şunlardır:

• Özellikle yemek yerken ağızda ya da yüzde "sıkıştırıcı" bir ağrı
• Bezin bulunduğu bölgede şişlik; yüzün önünde, kulak önünde ya da çene altında
• Bakteriyel enfeksiyonda ağza irin akması, ağızda kötü tat, ateş ve titreme

Tedavi

MedlinePlus'a göre tedavi enfeksiyonun nedenine göre değişir. Ateş ya da irinli akıntı varsa veya enfeksiyon bakteriyelse antibiyotik kullanılabilir. Evde bakım konusunda hekiminizin önerilerine uyun; bol sıvı almak ve ağız hijyenine özen göstermek iyileşmeyi destekleyebilir. Taşa bağlı tıkanıklıkta NHS'in önerdiği tükürük akışını artıran yöntemler de yararlı olabilir. MedlinePlus'a göre tükürük bezi enfeksiyonlarının çoğu kendiliğinden ya da tedaviyle geçer; ancak bezde apse (irin birikmesi) gibi komplikasyonlar gelişebilir.

Çocuklarda tükürük bezi şişliği

Çocuklarda kulak önünde ya da çene açısında ortaya çıkan ağrılı şişliğin akla gelen nedenlerinden biri kabakulaktır. MedlinePlus kabakulağı tükürük bezi enfeksiyonlarının viral nedenleri arasında sayar. Kabakulakta ateş, halsizlik ve çiğnerken ağrı eşlik edebilir; hastalık bulaşıcı olduğu için çocuğun hekim önerisine göre bir süre okuldan ya da kreşten uzak tutulması gerekebilir. Çocuğunuzun aşı takvimini kontrol etmek korunmanın en önemli adımıdır. Ateşle birlikte hızla büyüyen şişlik, yutma ya da nefes almada güçlük olursa beklemeden acil servise başvurun. Bkz. Kabakulak ve Bebek aşı takvimi

Tükürük bezi tümörleri

MedlinePlus'a göre tükürük bezi tümörleri, bezde ya da bezi ağza boşaltan kanallarda gelişen anormal hücrelerdir. MedlinePlus'a göre bu tümörlerin çoğu kanser değildir ve yavaş büyür. En sık görülen tümör türü parotis bezinde gelişir ve genellikle iyi huyludur. Kanserli tümörler seyrektir. Bkz. Baş ve boyun kanserleri

Belirtileri

MedlinePlus'a göre tükürük bezi tümörleri şu belirtilere yol açabilir:

• Bezde sert, genellikle ağrıya yol açmayan ve yavaş büyüyen bir şişlik; çoğunlukla kulak önünde ya da çene altında
• Yüzün bir yarısını hareket ettirmekte güçlük (yüz siniri etkilenmesi)

Yüz kaslarında güçsüzlük, hızlı büyüme ya da ağrı gibi belirtiler daha ciddi bir durumu düşündürebilir ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Tanı ve tedavi

MedlinePlus'a göre tanıda ultrason, bilgisayarlı tomografi, MR ya da tükürük kanallarının görüntülendiği özel röntgen incelemeleri kullanılabilir. Tümörün iyi huylu mu yoksa kanser mi olduğunu anlamak için biyopsi ya da ince iğne aspirasyonuyla örnek alınır. MedlinePlus'a göre tedavi genellikle etkilenen bezin ameliyatla çıkarılmasıdır; tümör kanserliyse ek olarak ışın tedavisi ya da kemoterapi gerekebilir. Ameliyatın kapsamı ve yüz siniri gibi çevre yapılara ilişkin olası etkiler cerrahla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Tükürük bezi sorunları nasıl değerlendirilir?

Hekim önce şişliğin ne zaman başladığını, yemekle artıp artmadığını, ağrı, ateş ya da ağızda kötü tat olup olmadığını sorar. Ardından bezleri hem dışarıdan hem de ağzın içinden elle muayene eder ve kanal ağızlarından akıntı gelip gelmediğine bakar. MedlinePlus'a göre gerekirse görüntüleme testleri ve akıntıdan bakteri kültürü istenebilir.

Yemekle artan şişlik taş ya da kanal tıkanıklığını, ateş ve kızarıklıkla birlikte ani başlayan şişlik enfeksiyonu, haftalar içinde yavaşça büyüyen ağrısı olmayan bir kitle ise tümörü düşündürebilir. Ancak bu ipuçları yalnızca fikir verir; ayrımı hekim yapar.

Korunma

Tükürük bezi sorunlarının hepsini önlemek mümkün değildir; NHS taşların önlenemeyeceğini belirtir. Yine de şu alışkanlıklar enfeksiyon riskini azaltmaya yardımcı olabilir:

• Gün boyunca yeterli sıvı alın.
• Dişlerinizi düzenli fırçalayın ve ağız hijyeninize dikkat edin. Bkz. Diş fırçalama nasıl olmalı?
• Kabakulak dahil aşılarınızın tam olup olmadığını hekiminize sorun.
• Ağız kuruluğuna yol açabilecek ilaçlar kullanıyorsanız bunu hekiminizle konuşun.