Kısaca
Kabakulak, tükürük bezlerinin, özellikle kulağın önünde ve çene açısında yer alan "parotis" bezlerinin şişip ağrıması ile seyreden bulaşıcı bir virüs enfeksiyonudur; tıptaki adı "parotit"tir. NHS'e göre yanaklarda ve boyunda birkaç gün içinde artan ağrılı şişlik en belirgin belirtidir ve hastalık genellikle iki hafta içinde geçer. Virüs öksürük, hapşırık ve tükürükle bulaşır; kişi şişlik başlamadan birkaç gün önceden itibaren bulaştırıcıdır. Çoğu kişi tamamen iyileşir; ancak özellikle ergen ve erişkinlerde testis iltihabı, menenjit ve işitme kaybı gibi komplikasyonlar görülebilir. Korunmanın temel yolu, Türkiye'de rutin aşı takviminde yer alan kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK) aşısıdır.
Kabakulak nedir?
Kabakulak, bir virüsün yol açtığı ve en çok tükürük bezlerini etkileyen bir hastalıktır. Tükürük bezleri ağız içine tükürük salgılayan bezlerdir; bunların en büyüğü olan parotis bezleri, kulak memesinin önünde ve hemen altında, çene kemiğinin arka kısmında yer alır. MedlinePlus'a göre kabakulakta tipik şişlik bu bezlerde, kulak ile çene arasındaki bölgede görülür.
NHS'e göre şişlik çoğu zaman önce bir tarafta başlar, sonra diğer tarafa da yayılabilir. Bu nedenle kabakulaklı bir çocuğun yüzü, yanakları şişmiş gibi "tombul" bir görünüm alır.
CDC'ye göre ABD'de aşılama programı başladıktan sonra kabakulak vakalarında yüzde 99'dan fazla azalma olmuştur. Bu düşüş, aşılamanın kabakulaktan korunmadaki önemini gösterir.
Belirtileri nelerdir?
CDC'ye göre belirtiler genellikle virüsle karşılaştıktan 16–18 gün sonra ortaya çıkar; bu süre 12–25 gün arasında değişebilir. NHS, şişlikten birkaç gün önce genel belirtilerin başlayabileceğini belirtir.
İlk belirtiler (NHS ve CDC):
- Ateş
- Baş ağrısı
- Kas ağrıları
- Yorgunluk
- İştahsızlık
Tükürük bezlerinde şişlik:
- Yanaklarda ve çene açısında, kulak önünde ve altında ağrılı, hassas şişlik
- NHS'e göre şişlik birkaç gün içinde artar
- MedlinePlus'a göre yüzde ağrı ve boğaz ağrısı
MedlinePlus'a göre erkeklerde testiste ağrı, şişlik ya da kitle görülebilir.
CDC, bazı kişilerin yalnızca hafif, soğuk algınlığına benzer belirtiler geçirdiğini, bazılarının ise hiç belirti göstermediğini belirtir. Bu kişiler de virüsü başkalarına bulaştırabilir.
Kabakulak nasıl bulaşır?
CDC'ye göre kabakulak, hasta kişinin tükürüğüyle ya da ağız, burun ve boğazdan saçılan damlacıklarla doğrudan temas yoluyla bulaşır. Bulaşma şu yollarla olabilir:
- Öksürme, hapşırma ve konuşma
- Bardak, şişe ve çatal-kaşık gibi eşyaların ortak kullanılması
- Spor ya da dans gibi yakın temas gerektiren etkinlikler
CDC'ye göre kişi, tükürük bezlerindeki şişlik başlamadan birkaç gün önceden itibaren, şişliğin başlamasından sonraki 5 güne kadar bulaştırıcıdır. NHS ve CDC, bu nedenle şişlik başladıktan sonra en az 5 gün boyunca okula, kreşe ve işe gidilmemesini önerir.
CDC'ye göre okul çağındaki çocuklar, üniversite öğrencileri ve sağlık çalışanları gibi yakın temasın yoğun olduğu gruplarda bulaşma riski daha yüksektir.
Okulda veya evde kabakulak görüldüğünde
Çocuğunuzun sınıfında, kreşinde ya da evde kabakulak tanısı konan biri varsa şu adımlar yol gösterebilir:
- Aşı kartını kontrol edin. Çocuğunuzun KKK aşı dozlarının tamamlanıp tamamlanmadığını aile hekiminizle birlikte gözden geçirin. Eksik doz varsa tamamlanması için hekiminize danışın.
- Belirtileri izleyin. CDC'ye göre belirtiler virüsle karşılaştıktan sonraki 12–25 gün içinde ortaya çıkabilir. Bu dönemde ateş, baş ağrısı, iştahsızlık ya da yanaklarda şişlik fark ederseniz çocuğu okula göndermeyin ve hekime danışın.
- Ortak eşya kullanımını önleyin. CDC, bardak ve su şişesi gibi eşyaların ortak kullanılmasının bulaşmaya yol açabileceğini belirtir. Çocuklara kendi şişelerini ve bardaklarını kullanmaları gerektiğini anlatın.
- El hijyenine dikkat edin. Öksürük ve hapşırık sonrası el yıkama alışkanlığı tüm aile için önemlidir.
- Evdeki hastayı ayırın. Hasta kişinin, şişlik başladıktan sonraki 5 gün boyunca okul, iş ve kalabalık ortamlardan uzak durması gerekir.
Bu konuda
Kabakulak konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
MedlinePlus'a göre hekim tanıyı çoğunlukla belirtilere ve muayeneye dayanarak koyar. Gerekli görüldüğünde kan testleriyle tanı doğrulanabilir. Hekim, yüzdeki şişliğin kabakulaktan mı, yoksa tükürük bezlerini etkileyen başka bir nedenden mi kaynaklandığını değerlendirir.
Kabakulaktan şüpheleniyorsanız hekime gitmeden önce telefonla bilgi vermeniz, bekleme salonunda başkalarına bulaştırma riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Evde bakım ve tedavi
MedlinePlus'a göre kabakulağa özgü bir antiviral ilaç yoktur; tedavi belirtileri hafifletmeye yöneliktir. NHS ve MedlinePlus'ın önerileri:
- Dinlenme: Hastalık süresince bol dinlenin.
- Sıvı alımı: Bol su için. NHS bol su içmeyi önerir; MedlinePlus da sıvı alımının artırılmasını önerir.
- Yumuşak yiyecekler: MedlinePlus çiğnemesi kolay, yumuşak yiyecekleri önerir.
- Sıcak veya soğuk uygulama: NHS şişliğe ılık havlu koymayı, MedlinePlus ise boyna buz ya da sıcak uygulamayı önerir; hangisi rahatlatıyorsa o tercih edilebilir.
- Gargara: MedlinePlus, boğaz ağrısı için ılık tuzlu suyla gargarayı önerir.
- Ağrı kesici-ateş düşürücü: NHS ağrı ve şişlik için yaşa uygun ağrı kesicilerin kullanılabileceğini belirtir. MedlinePlus, 19 yaşından küçüklere aspirin verilmemesi gerektiğini vurgular. İlacın türünü ve miktarını hekim veya eczacınıza danışın.
Bulaşmayı önlemek için NHS; elleri sık yıkamayı, öksürürken ve hapşırırken mendil kullanıp hemen atmayı ve eşyaları ortak kullanmamayı önerir. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
Olası komplikasyonlar
MedlinePlus'a göre hastaların çoğu yaklaşık bir hafta içinde iyileşir; CDC de çoğu kişinin iki hafta içinde tamamen iyileştiğini belirtir. Ancak NHS ve CDC'ye göre şu komplikasyonlar görülebilir; NHS bunların ergen ve erişkinlerde daha sık olduğunu belirtir:
- Testis iltihabı (orşit): Testiste ağrılı şişlik. CDC'ye göre testiste küçülmeye ve nadiren geçici kısırlığa yol açabilir.
- Yumurtalık iltihabı (ooforit) ve meme dokusunda iltihap (mastit)
- Pankreas iltihabı (pankreatit): Karın ağrısıyla kendini gösterebilir.
- Menenjit ve beyin iltihabı (ensefalit): CDC'ye göre ölüme veya kalıcı sakatlığa yol açabilen ciddi komplikasyonlardır. Bkz. Menenjit belirtileri
- İşitme kaybı: NHS'e göre çoğunlukla geçicidir; CDC kalıcı olabileceğini de belirtir.
Bu nedenle hastalık süresince ve iyileşme döneminde karın ağrısı, testislerde şişlik, şiddetli baş ağrısı ya da işitmede azalma gibi yeni belirtiler gözden kaçırılmamalı ve hekime bildirilmelidir.
Kabakulaktan korunma: KKK aşısı
Kabakulaktan korunmanın en etkili yolu aşıdır. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre kabakulak, Türkiye'de çocukluk dönemi aşı takviminde rutin olarak aşılanan 13 hastalıktan biridir. Kabakulak aşısı, kızamık ve kızamıkçıkla birlikte KKK (kızamık-kızamıkçık-kabakulak) karma aşısı olarak uygulanır. Aşının hangi aylarda yapıldığını Bebek aşı takvimi yazısında bulabilirsiniz.
NHS ve CDC'ye göre tam koruma için iki doz aşı gerekir. MedlinePlus, ABD'de bu dozların 12–15 aylık ve 4–6 yaşlarında yapıldığını belirtir; Türkiye'de ise doz zamanlarını Sağlık Bakanlığı'nın ulusal aşı takvimi belirler. CDC, aşılı kişilerde kabakulak görülse bile hastalığın daha hafif geçebildiğini belirtir. NHS'e göre daha önce aşılanmış ya da kabakulak geçirmiş kişilerin yeniden kabakulağa yakalanma olasılığı düşüktür.
Aşı geçmişini bilmeyen ergen ve erişkinler, özellikle sağlık çalışanları ve yurt dışına seyahat edecek kişiler, aşı durumlarını aile hekimleriyle konuşabilir. Bkz. Erişkin aşılama
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun (NHS):
- Şiddetli baş ağrısı, kusma ve ense sertliği
- Işığa karşı aşırı hassasiyet
- Bilinç bulanıklığı ya da davranış değişikliği
- Havale (nöbet) ya da bayılma
Aynı gün hekime başvurun (NHS):
- Karın ağrısı varsa
- Testislerde ağrılı şişlik varsa
Aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza başvurun:
- NHS'in önerdiği gibi kabakulaktan şüpheleniyorsanız
- MedlinePlus'a göre gözlerde kızarıklık, geçmeyen uyku hâli, kusma ya da şiddetli baş ağrısı varsa
- İşitmede azalma fark ederseniz
- Sıvı alamıyor ya da çok halsiz hissediyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kabakulak kaç gün sürer?
NHS ve CDC'ye göre kabakulak genellikle iki hafta içinde geçer. MedlinePlus, çoğu hastanın yaklaşık bir haftada iyileştiğini belirtir.
Kabakulak ne kadar süre bulaştırır?
CDC'ye göre şişlik başlamadan birkaç gün öncesinden itibaren, şişlik başladıktan sonraki 5 güne kadar bulaştırıcıdır. Bu sürede okula, kreşe ve işe gidilmemesi önerilir.
Kabakulak ikinci kez geçirilir mi?
MedlinePlus'a göre kabakulak geçiren kişilerde ömür boyu bağışıklık gelişir. NHS de kabakulak geçirmiş ya da aşılanmış kişilerin yeniden yakalanma olasılığının düşük olduğunu belirtir.
Kabakulak erkeklerde kısırlık yapar mı?
CDC'ye göre kabakulağa bağlı testis iltihabı testiste küçülmeye ve nadiren geçici kısırlığa yol açabilir. Testislerde ağrılı şişlik fark ederseniz aynı gün hekime başvurun.
Kabakulak yetişkinlerde daha mı ağır geçer?
NHS'e göre testis ve yumurtalık iltihabı, menenjit, pankreas iltihabı ve işitme kaybı gibi komplikasyonlar ergen ve erişkinlerde daha sık görülür. CDC de bazı komplikasyonların erişkinlerde daha sık olduğunu belirtir. Bu nedenle aşı geçmişini bilmeyen erişkinlerin aile hekimine danışması yararlıdır.
Aşılı çocuk kabakulak olur mu?
Olabilir; ancak CDC'ye göre aşılı kişilerde hastalık daha hafif geçebilir. Aşı dozlarının eksiksiz tamamlanması önemlidir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
