Sarkoidoz nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Sarkoidoz nedir?

Bağışıklık sistemi, vücudu mikroplara ve yabancı maddelere karşı korur. Bu savunma sırasında bazı bağışıklık hücreleri bir araya toplanarak iltihaplı küçük yumrular oluşturabilir. NHLBI'ye göre sarkoidoz, bağışıklık sistemi hücre gruplarının çeşitli organlarda kızarık ve şişmiş (iltihaplı) yumrular, yani granülomlar oluşturmasıyla gelişen bir durumdur.

Granülomlar bulundukları organın yapısını ve işlevini etkileyebilir. NHS'e göre sarkoidoz en sık akciğerleri etkiler; sarkoidozu olan her 10 kişiden 9'unda akciğer tutulumu vardır. NHLBI, hastalığın en sık akciğerleri ve göğüs içindeki lenf bezlerini tuttuğunu belirtir. MedlinePlus ise karaciğer, gözler ve deri gibi organların da etkilenebildiğini vurgular.

Sarkoidoz kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kişilerde hiçbir belirti vermeden, başka bir nedenle çekilen göğüs filminde rastlantısal olarak fark edilir; bazılarında ise birden fazla organı etkileyen ve uzun süren bir hastalığa dönüşebilir.

Kimlerde görülür, neden olur?

MedlinePlus ve NHS'e göre sarkoidozun nedeni tam olarak bilinmemektedir. Olası etkenler arasında şunlar sayılır:

• Bazı enfeksiyonlar
• Toz ya da kimyasal maddelerle temas gibi çevresel etkenler
• Kalıtsal yatkınlık
• Bağışıklık sisteminin olağan dışı tepkisi

Hastalığın görülme özellikleri:

• Yaş: NHS'e göre sarkoidoz çoğunlukla 30–40 yaşları arasındaki yetişkinlerde başlar; MedlinePlus ise en sık 20–40 yaşları arasında ortaya çıktığını belirtir. Her yaşta görülebilir.
• Cinsiyet: Kadınlarda erkeklerden daha sık görülür.
• Köken: MedlinePlus'a göre Afrika kökenli Amerikalılarda ve İskandinav kökenli beyaz ırktan kişilerde daha sıktır.
• Aile öyküsü: MedlinePlus, ailesinde sarkoidoz olan kişilerde riskin daha yüksek olduğunu belirtir.

Sarkoidozun belirtileri

Belirtiler, hangi organların etkilendiğine göre değişir. MedlinePlus ve NHS'in sıraladığı belirtiler şöyle gruplanabilir:

Genel belirtiler

• Yorgunluk; NHLBI aşırı yorgunluğun belirgin olabileceğini belirtir
• Ateş
• Kilo kaybı
• Eklem ağrıları
• Lenf bezlerinde şişlik

Akciğer belirtileri

• Nefes darlığı
• Geçmeyen kuru öksürük
• Göğüs ağrısı
• Seyrek olarak öksürükle kan gelmesi

Deri belirtileri

• NHS'e göre özellikle bacakların ön yüzünde ve kollarda çıkan, kızarık ve hassas şişlikler
• MedlinePlus'a göre kabarık, kırmızı, sert deri lezyonları, döküntü, saç dökülmesi ve eski yara izlerinde iltihaplanma

Göz belirtileri

• Yanma, kaşıntı ve akıntı
• Göz kuruluğu
• Göz ağrısı
• Görme kaybı

Kalp ve sinir sistemi belirtileri

• MedlinePlus'a göre kalp tutulumunda bayılma, düzensiz kalp atışı ve bacaklarda şişlik görülebilir.
• Sinir sistemi tutulumunda baş ağrısı, nöbet ve yüz kaslarında güçsüzlük görülebilir.

Bkz. Geçmeyen öksürük neden olur? ve Sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur?

Tanı nasıl konur?

NHLBI'ye göre sarkoidoz tanısı, kısmen benzer belirtilere yol açan diğer hastalıkların dışlanmasıyla konur. Tanı sürecinde şu tetkikler kullanılabilir:

• Göğüs filmi ve bilgisayarlı tomografi: Akciğer dokusundaki değişiklikleri ve göğüs içindeki lenf bezlerinin büyümesini gösterebilir. Bkz. Bilgisayarlı tomografi (BT) nedir?
• Biyopsi: Granülomların mikroskopla gösterilmesi tanıya yardımcı olur. MedlinePlus'a göre örnek, bronkoskopi sırasında alınabilir; NHS de endoskopik işlemler ve biyopsiden söz eder.
• Kan testleri: MedlinePlus'a göre kandaki kalsiyum düzeyi ve anjiyotensin dönüştürücü enzim (ACE) düzeyi ölçülebilir.
• Solunum fonksiyon testleri: Akciğerlerin ne kadar etkilendiğini gösterir.
• Organa özgü incelemeler: NHS'e göre etkilenen organa göre ek değerlendirmeler yapılır. NHLBI'ye göre kalbi, gözleri ve lenf bezlerini değerlendirmek için MR ya da ultrason; kalbin çalışmasını izlemek için EKG, ekokardiyografi ya da kalp MR'ı kullanılabilir. NHLBI, gözde belirti vermeden de hasar oluşabileceğini, bu nedenle göz muayenesinin önemli olduğunu vurgular.

NHLBI, muayeneye belirtilerinizin bir listesiyle gitmenizi ve böcek ilacı ya da küf bulunan ortamlarda yaşıyor veya çalışıyorsanız bunu hekiminize söylemenizi önerir. NHLBI'ye göre biyopsi deri, lenf bezi, akciğer ya da etkilenen başka bir organdan alınabilir; akciğerden ya da göğüs içindeki lenf bezlerinden örnek almak için bronkoskopi yapılır. Kan testleriyle kan sayımı, hormon düzeyleri ve böbrek işlevleri de değerlendirilir.

Tedavi nasıl yapılır?

NHS'e göre sarkoidozu olan birçok kişinin tedaviye ihtiyacı olmaz; çünkü hastalık çoğu zaman kendiliğinden düzelir. Bu durumda hekim, belirtileri ve organ işlevlerini düzenli aralıklarla izler.

Tedavi gerektiğinde:

• Kortikosteroidler: NHS ve MedlinePlus'a göre iltihabı azaltmak için genellikle steroid tabletleri kullanılır. MedlinePlus, özellikle belirli organlar etkilendiğinde bu ilaçların reçete edildiğini belirtir.
• Bağışıklık sistemini baskılayan diğer ilaçlar: Steroidlerin yetersiz kaldığı ya da uygun olmadığı durumlarda kullanılabilir.
• Nakil: MedlinePlus'a göre ağır organ hasarı gelişen seyrek durumlarda organ nakli gerekebilir.

NHLBI'ye göre tedavi, belirtilere ve hangi organların etkilendiğine göre planlanır; ilaçlar iltihabı azaltmaya ya da bağışıklık tepkisini baskılamaya yardımcı olur. Uzun süreli steroid ya da diğer ilaçları kullanan kişiler, NHLBI'nin belirttiği gibi ilaç yan etkileri açısından da izlenir. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin.

Sarkoidozla yaşamak

NHLBI'nin önerileri şunlardır:

• Düzenli fiziksel etkinlik: Enerjiyi artırmaya ve nefes darlığı gibi belirtilerle başa çıkmaya yardımcı olabilir.
• Sigarayı bırakmak: Akciğer sağlığı için önemlidir.
• Tahriş edicilerden uzak durmak: Toz, kimyasal maddeler ve ikinci el sigara dumanı akciğerleri tahriş edebilir. Bkz. Pasif içicilik
• Yeterli ve kaliteli uyku: NHLBI yetişkinler için gece 7–9 saat uykuyu önerir. Bkz. Uyku hijyeni nedir?
• Gebelik planlaması: NHLBI'ye göre sarkoidozu olan kadınlarda gebelikte bazı komplikasyonların riski daha yüksektir ve bazı sarkoidoz ilaçları gebelikte güvenli değildir. Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz hekiminizle konuşun.

NHLBI'ye göre hekiminiz hastalığın seyrini izlemek ve olası komplikasyonları araştırmak için düzenli tetkikler isteyebilir. Etkilenen organa göre bu kontroller göz muayenesi, kalp ve akciğer tetkiklerini içerebilir; hekiminizin önerdiği kontrolleri aksatmayın.

Seyir ve olası komplikasyonlar

NHLBI'ye göre sarkoidozu olan birçok kişi uzun vadeli sorun yaşamadan ya da çok az sorunla iyileşir. NHS de belirtilerin çoğu zaman birkaç yıl içinde düzeldiğini belirtir.

Bununla birlikte bazı kişilerde hastalık uzun süreli (kronik) bir seyir izleyebilir. NHLBI'ye göre sarkoidoz akciğerlerde ya da diğer organlarda kalıcı iz dokusuna (fibrozis) ve hayatı tehdit edebilecek kalp ya da akciğer sorunlarına yol açabilir. Gözlerde iltihap görme kaybına, kalp tutulumu ritim bozukluklarına neden olabilir. Bkz. İnterstisyel akciğer hastalığı nedir?