Renk körlüğü nedir? Türleri, nedenleri ve testleri

Renk körlüğü nedir?

NEI'ye göre renk körlüğü, renkleri çoğu insandan farklı görmek anlamına gelir. NHS de renk görme bozukluğunu, renklerin çoğu insandan farklı görülmesi ve renkleri birbirinden ayırt etmede güçlük çekilmesi olarak tanımlar.

NHS'e göre renk görme bozukluğuna tam olarak neyin yol açtığı bilinmemektedir; gözden beyne giden sinyallerdeki bir sorundan kaynaklandığı düşünülmektedir. NEI de kişinin doğuştan taşıdığı genlerin yanı sıra gözün arka yüzündeki ışığa duyarlı tabakanın (retina), gözü beyne bağlayan görme sinirinin ya da beynin kendisinin hasar görmesiyle de renk görme bozukluğunun ortaya çıkabileceğini belirtir.

NEI'ye göre renk görme bozukluğu olan kişiler renkleri birbirinden ayırt etmenin yanı sıra renklerin ne kadar parlak olduğunu ve aynı rengin farklı tonlarını görmekte de güçlük yaşayabilir. NEI, herkesin renkleri biraz farklı gördüğünü de hatırlatır.

Renk körlüğünün türleri

NEI renk görme bozukluklarını üç ana grupta toplar:

Kırmızı-yeşil renk körlüğü (en sık görülen)

• Döteranomali: NEI'ye göre kırmızı-yeşil renk körlüğünün en sık görülen türüdür. Yeşilin bazı tonlarının daha kırmızımsı görünmesine yol açar; hafiftir ve genellikle olağan etkinlikleri engellemez.
• Protanomali: Kırmızının bazı tonlarının daha yeşilimsi ve daha soluk görünmesine yol açar; bu tür de hafiftir ve genellikle olağan etkinlikleri engellemez.
• Protanopi ve döteranopi: Kişinin kırmızı ile yeşili hiç ayırt edememesine neden olur.

Mavi-sarı renk körlüğü

• Tritanomali: Mavi ile yeşili ve sarı ile kırmızıyı ayırt etmeyi zorlaştırır.
• Tritanopi: Kişinin mavi ile yeşili, mor ile kırmızıyı ve sarı ile pembeyi ayırt edememesine neden olur; renkler ayrıca daha soluk görünür.

Tam renk körlüğü

NEI'ye göre tam renk görme bozukluğunda kişi renkleri hiç göremez. Bu duruma monokromazi ya da akromatopsi denir ve seyrek görülür. Türüne göre kişi net görmekte de zorlanabilir ve ışığa daha duyarlı olabilir.

Nedenleri nelerdir?

Kalıtsal renk körlüğü

NEI'ye göre renk görme bozukluğu olan kişilerin çoğu bu durumla doğar; çünkü en sık görülen türler kalıtsaldır, yani anne babadan çocuğa geçer. NHS de renk körlüğünün ailelerde görülebildiğini ve bazı kişilerin bu durumla doğduğunu belirtir.

NEI'ye göre kırmızı-yeşil renk körlüğüne ait genler X kromozomu aracılığıyla aktarılır. Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunur ve bu kromozom anneden gelir; bu kromozom geni taşıyorsa kişide kırmızı-yeşil renk körlüğü olur. Kadınlarda ise iki X kromozomu vardır; renk körlüğünün ortaya çıkması için genin her ikisinde de bulunması gerekir ve bu nadirdir. Bu nedenle NEI'ye göre erkeklerde renk görme bozukluğu riski kadınlara göre çok daha yüksektir. NEI'ye göre mavi-sarı ve tam renk körlüğü ise başka kromozomlarla ilişkilidir ve iki cinsiyeti eşit sıklıkta etkiler.

NEI'ye göre renk görme bozukluğu kalıtsalsa, kişinin renk görmesi zamanla iyileşmez ya da kötüleşmez.

Sonradan gelişen renk görme bozuklukları

NEI ve NHS'e göre renk görme bozukluğu sonradan da gelişebilir. Olası nedenler şunlardır:

• Göz hastalıkları: Glokom (göz tansiyonu) ve yaşa bağlı makula dejenerasyonu. Bkz. Glokom (göz tansiyonu) nedir?
• Diyabet
• Karaciğer hastalığı (NHS)
• Nörolojik hastalıklar: Alzheimer hastalığı ve multipl skleroz. Bkz. Multipl skleroz (MS) belirtileri
• Göz ya da baş yaralanmaları, inme (NHS)
• Retina, görme siniri ya da beyinde hasar (NEI): Örneğin retina dekolmanı, lazerlerin yol açtığı göz yaralanmaları, özellikle görme sinirini etkileyen ya da beyne baskı yapan bazı beyin tümörleri ve ışın tedavileri
• Bazı ilaçlar: NEI ve NHS bazı ilaçların renk görmeyi etkileyebileceğini belirtir; NEI örnek olarak romatoid artritte kullanılan bir ilacı verir.
• Yaşlanma ve katarakt: NEI'ye göre renk görme yaşla birlikte, özellikle katarakt geliştiğinde kötüleşebilir. Bkz. Katarakt nedir?

NEI ayrıca beyaz ırktan olmayı ve ailede renk görme bozukluğu bulunmasını da risk etkenleri arasında sayar. Sonradan gelişen renk görme bozukluğu, altta yatan bir sağlık sorununun işareti olabilir. Bu nedenle renk görmede yeni ortaya çıkan ya da ani değişiklikler mutlaka değerlendirilmelidir.

Belirtileri nelerdir?

NEI'ye göre temel belirti, renkleri çoğu insanın gördüğü gibi görmemektir. NHS de ana belirtinin renkleri birbirinden ayırt etmekte zorlanmak olduğunu belirtir. NEI'ye göre kişi şunlarda güçlük yaşayabilir:

• Renkleri birbirinden ayırt etmek
• Renklerin ne kadar parlak olduğunu görmek
• Aynı rengin farklı tonlarını ayırt etmek

NEI'ye göre belirtiler çoğu zaman o kadar hafiftir ki fark edilmesi zordur; bu nedenle renk görme bozukluğu olan pek çok kişi bunun farkında değildir ve insanlar genellikle renkleri farklı görmeye uyum sağlar. Çok ağır olgularda gözlerde hızlı, yanlara doğru istemsiz hareketler (nistagmus) ya da ışığa hassasiyet de görülebilir.

Çocuklarda işaretler

NHS'e göre çocuğunuzda renk görme bozukluğu olsa bile belirti fark etmeyebilirsiniz; ancak çocuğun resim yaparken yanlış renkler kullandığını (örneğin ağaç yapraklarını mor boyadığını), renkleri ayırmayı gerektiren işlerde zorlandığını ya da boyama etkinliklerine ilgi göstermediğini görebilirsiniz. NEI'ye göre çocuklarda tanı koymak zor olabilir; çocuklar durumu saklamaya çalışabilir. NEI, ailede renk görme bozukluğu varsa ya da çocuk renkleri öğrenmekte zorlanıyor gibi görünüyorsa göz muayenesi yaptırılmasını önerir. Bkz. Çocuk göz muayenesi

Tanı nasıl konur?

NEI'ye göre göz hekimi, renk görme bozukluğu olup olmadığını genellikle basit bir testle anlayabilir. Bu testte, renkli noktalardan oluşan dairelerin içine gizlenmiş şekil ya da sayıları görmeniz istenir.

NHS'e göre iki temel test vardır: renkli noktalardan oluşan görüntülerin okunmasını isteyen Ishihara testi ve renkli nesnelerin tonlarına göre sıraya dizilmesini gerektiren renk dizme testleri. NHS, İngiltere'de olağan göz muayenesinde renk görme testinin yer almadığını, ancak gerektiğinde istenebileceğini belirtir; bu nedenle şüpheniz varsa bunu muayenede özellikle belirtmeniz yararlı olur. NHS ayrıca çevrim içi testler bulunsa da görmenizle ilgili endişeniz varsa muayene olmanın önemli olduğunu vurgular.

NEI'ye göre kullanılan başlıca testler şunlardır:

• Renkli levha testi: NEI'ye göre en sık kullanılan renk görme testidir; renkli noktalardan oluşan dairelerin içindeki sayı, harf ya da kıvrımlı çizgi gibi şekiller okunur. Farklı levhalar farklı türleri araştırır.
• Anomaloskop testi: Bir göz merceğinden bakılarak parlaklıkları farklı iki ışık düğmelerle ayarlanır ve parlaklıkları eşleştirilmeye çalışılır.
• Renk tonu (hue) testi: Farklı renklerdeki blokların kırmızıdan mora gökkuşağı sırasına göre dizilmesi istenir. NEI'ye göre bu test, grafik tasarımcılar gibi işi için renkleri çok doğru görmesi gereken kişilerde sık kullanılır.

NEI'ye göre levha testinin sonucu net değilse başka testler yapılabilir. Sonuç için beklemeniz gerekmez; göz hekimi testleri yaptıktan hemen sonra renk görme bozukluğunuz olup olmadığını söyleyebilir. NEI, ailenizde renk görme bozukluğu varsa ya da sizde veya çocuğunuzda bu durumdan şüpheleniyorsanız göz hekiminizle konuşmanızı önerir.

Tedavi ve destek

NEI ve NHS'e göre ailelerde görülen (kalıtsal) renk görme bozukluğunun bir tedavisi yoktur; ancak çoğu kişi renkleri farklı görmeye uyum sağlar. NHS'e göre renk görme bozukluğu altta yatan bir sağlık sorunundan ya da ilaçlardan kaynaklanıyorsa, bu durumun tedavi edilmesi ya da ilacın değiştirilmesi yardımcı olabilir. NEI'ye göre neden bir ilaçsa hekim ilacın miktarını ayarlayabilir ya da başka bir ilaca geçmeyi önerebilir; ilacınızı kendi başınıza bırakmayın.

NEI'ye göre renk görme bozukluğu günlük işlerde sorun yaratıyorsa göz hekiminizle şu seçenekleri konuşabilirsiniz:

• Özel gözlükler ve kontakt lensler: Renkler arasındaki karşıtlığı (kontrastı) artırarak bazı kişilerin renkleri birbirinden ayırt etmesine yardımcı olabilir.
• Görsel yardımcılar: Telefon ya da tablette fotoğraf çekip fotoğrafın bir bölümüne dokunarak o bölümün rengini öğrenmeyi sağlayan uygulamalar kullanılabilir.

Okul, meslek ve günlük yaşam

NHS'e göre renk görme bozukluğu çocuğun okul başarısını etkileyebilir. NHS, çocuğunuzda renk görme bozukluğu varsa okula haber vermenizi önerir; okul, dersler ve sınavlar için gerekli düzenlemeleri yapabilir. NEI'ye göre renk görme bozukluğu tahtadaki yazıları okumayı ya da başka sınıf etkinliklerini zorlaştırabilir ve çocukların bazı etkinliklerde yardıma ihtiyacı olabilir.

NHS'e göre renk görme bozukluğu olan kişiler, güvenlik nedeniyle pilotluk ya da tren sürücülüğü gibi bazı mesleklerde çalışamayabilir. NEI de yetişkinlerin, grafik tasarımcılık gibi renkleri ayırt etmeye dayanan işlerde bazı düzenlemelere ihtiyaç duyabileceğini belirtir. Meslek seçimi öncesinde ilgili alanın sağlık koşullarını öğrenmek yararlıdır. NEI'ye göre renk görme bozukluğu olan çoğu kişi günlük etkinliklerde sorun yaşamaz.