Multipl skleroz (MS) belirtileri ve tedavisi

Multipl skleroz nedir?

Beyin ve omurilik, vücudun geri kalanıyla sinir lifleri aracılığıyla haberleşir. Bu liflerin çevresinde, elektrik kablosunun yalıtımına benzeyen ve "miyelin" adı verilen koruyucu bir kılıf bulunur. Cleveland Clinic'e göre MS, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla bu miyelin kılıfı hedef aldığı otoimmün bir hastalıktır. Miyelin zarar gördüğünde sinir sinyallerinin iletimi yavaşlar ya da kesintiye uğrar ve hasarın yerine göre farklı belirtiler ortaya çıkar.

"Skleroz" kelimesi sertleşme ya da yara izi anlamına gelir; hastalığın adı, beyin ve omurilikte birden fazla bölgede oluşan bu iz alanlarından gelir. NHS, MS'in henüz tamamen iyileştirilemediğini, ancak tedavinin hastalığı yönetmeye çoğu zaman yardımcı olduğunu belirtir.

MS bulaşıcı değildir. Hastalığın neden başladığı tam olarak bilinmemektedir; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

MS belirtileri nelerdir?

MS'in belirtileri, sinir sisteminde hangi bölgenin etkilendiğine göre kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. NHS'nin sıraladığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Aşırı yorgunluk (dinlenmekle geçmeyen bitkinlik)
• Görme sorunları: bulanık görme, göz hareketiyle artan göz ağrısı
• Vücudun farklı bölgelerinde uyuşma ve karıncalanma
• Denge kaybı, baş dönmesi, sakarlık
• Kas krampları, spazmlar ve kas sertliği
• Sık idrara çıkma ya da idrar kaçırma
• Hafıza ve dikkat güçlükleri
• Cinsel işlevle ilgili sorunlar

Cleveland Clinic bunlara ruh hâli değişikliklerini, öğrenmede ve odaklanmada güçlüğü de ekler. Belirtilerin şiddeti günden güne değişebilir; sıcak ortamlar, ateşli hastalıklar ve yorgunluk bazı kişilerde belirtileri geçici olarak artırabilir.

İlk belirtiler

Cleveland Clinic'e göre MS'in ilk belirtileri sıklıkla şunlardır:

• Görme sorunları: Göz siniri iltihabına bağlı (optik nörit) bulanık görme, renkleri soluk görme, göz ağrısı veya çift görme
• Güçsüzlük: Genellikle vücudun ya da yüzün bir tarafında
• Uyuşma ve anormal duyular: Çoğunlukla tek tarafta ya da belden aşağıda karıncalanma, iğnelenme, his azalması

Bu belirtiler birkaç gün içinde gelişip haftalar içinde kendiliğinden düzelebilir. Bu nedenle ilk atak bazen önemsenmez; oysa erken değerlendirme önemlidir.

MS'in seyir türleri

NHS ve Cleveland Clinic, MS'i seyrine göre şu türlere ayırır:

• Klinik izole sendrom: MS'i düşündüren ilk nörolojik ataktır; tüm tanı ölçütleri henüz karşılanmamıştır.
• Ataklarla seyreden (relapsing-remitting) MS: Belirtilerin kötüleştiği ataklar ve ardından belirtilerin kaybolduğu ya da azaldığı iyileşme dönemleri görülür. Cleveland Clinic'e göre MS tanısı alanların tahminen %85'inde bu tür vardır.
• İkincil ilerleyici MS: Ataklarla seyreden MS'ten sonra gelişebilir; belirtiler sürekli hâle gelir ve yavaş yavaş artar.
• Birincil ilerleyici MS: Daha az görülür; belirtiler belirgin atak ve iyileşme dönemleri olmadan baştan itibaren yavaş yavaş kötüleşir.

Kimlerde daha sık görülür?

NHS'nin sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: En sık 20–50 yaşları arasında başlar.
• Cinsiyet: Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür.
• Aile öyküsü: Ailede MS bulunması riski artırır; ancak hastalık doğrudan kalıtsal geçmez.
• Sigara: NHS'ye göre sigara içenlerde MS riski yaklaşık iki katına çıkar.
• Epstein-Barr virüsü: Daha önce bu virüsle (öpüşme hastalığı etkeni) enfekte olmak riskle ilişkilendirilmiştir.

Cleveland Clinic bunlara D vitamini eksikliğini, çocukluk çağı obezitesini ve Kuzey Avrupa kökenli olmayı da ekler. Bu etkenlerin varlığı bir kişide MS gelişeceği anlamına gelmez; yalnızca istatistiksel olarak riski artırır.

Tanı nasıl konur?

NHS, MS'i tek başına doğrulayan bir testin olmadığını vurgular. Tanı, nöroloji uzmanının değerlendirmesiyle ve farklı bulguların bir araya getirilmesiyle konur:

• Nörolojik muayene: Hareket, koordinasyon, refleksler, görme ve his muayenesi
• Beyin ve omurilik MR'ı: MS'e özgü iz alanlarını (plakları) gösterebilir; tanı ve izlemde temel yöntemdir.
• Bel sıvısı incelemesi (lomber ponksiyon): Beyin omurilik sıvısında bağışıklık sistemine ait değişiklikler araştırılır.
• Uyarılmış potansiyeller: Görme veya his uyarılarına sinir sisteminin ne kadar hızlı yanıt verdiğini ölçer.
• Optik koherens tomografi (OCT): Göz sinirindeki değişiklikleri değerlendirmek için kullanılabilir.
• Kan testleri: Benzer belirtiler yapabilen başka hastalıkları dışlamak için yapılır.

Tanı süreci bazen zaman alabilir; çünkü hekimin, belirtilerin başka bir nedene bağlı olmadığından ve hastalığın sinir sisteminde farklı zamanlarda farklı bölgeleri etkilediğinden emin olması gerekir.

Tedavi seçenekleri

MS tedavisi üç ana başlıkta ele alınır.

Atak tedavisi

NHS'ye göre atak sırasında sinirlerdeki şişliği ve iltihabı azaltmak için kortizon grubu (steroid) ilaçlar kullanılabilir. Bu tedavi atağın daha hızlı geçmesine yardımcı olabilir; ancak uzun vadeli seyri değiştirmez. Cleveland Clinic, ağır ataklarda plazma değişimi (kanın sıvı kısmının değiştirilmesi) yönteminin de kullanılabildiğini belirtir.

Hastalığın seyrini değiştiren tedaviler

Bu ilaçlar atakların sıklığını ve şiddetini azaltmayı, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı amaçlar. Cleveland Clinic'e göre iğne şeklinde, damar yoluyla ya da ağızdan kullanılan farklı seçenekler bulunur. Hangi tedavinin seçileceği MS türüne, hastalığın etkinliğine, kişinin diğer sağlık durumlarına ve gebelik planına göre nöroloji uzmanı tarafından belirlenir. Bu ilaçların bir kısmı düzenli kan testi ve izlem gerektirir.

Belirtilere yönelik tedavi ve rehabilitasyon

NHS'nin aktardığı destekleyici yaklaşımlar şunlardır: kas spazmları ve ağrı için ilaçlar, fizyoterapi, yürüme yardımcıları, yorgunluk ve ruh hâli için bilişsel davranışçı terapi, hafıza ve dikkat sorunları için bilişsel rehabilitasyon ve mesane, bağırsak ve cinsel işlev sorunlarına yönelik tedaviler. Ergoterapi, ev ve iş yaşamını kolaylaştıracak düzenlemeler konusunda yol gösterir.

MS ile yaşamak

NHS, MS'in kişilerin yaşamını çok farklı ölçülerde etkileyebildiğini vurgular: Bazı kişiler hastalıktan çok az etkilenirken, bazıları yürüme yardımcılarına, çalışma düzeninde değişikliğe ya da ev düzenlemelerine ihtiyaç duyabilir. Günümüzde tedavilerin, yaşam kalitesini önceki yıllara göre belirgin biçimde iyileştirdiği belirtilmektedir. NHS'ye göre MS'li kişilerin çoğu ileri yaşlara ulaşır.

Günlük yaşamda yardımcı olabilecek bazı adımlar şunlardır:

• Sigarayı bırakmak: Sigara MS riskini artırmakla kalmaz, hastalığın seyrini de olumsuz etkileyebilir.
• Düzenli hareket: Kişinin durumuna uygun egzersiz, kas gücünü, dengeyi ve ruh hâlini destekler.
• Enerjiyi planlamak: Yorgunluğa karşı gün içinde dinlenme araları vermek, yoğun işleri günün enerjik saatlerine yaymak.
• Sıcaktan korunmak: Çok sıcak ortamlar belirtileri geçici olarak artırabilir.
• Ruh sağlığını gözetmek: Depresyon ve kaygı MS'te sık görülür ve tedavi edilebilir; destek istemekten çekinmeyin.
• Kontrolleri aksatmamak: Düzenli nöroloji kontrolleri ve MR takibi tedavinin etkinliğini izlemek için önemlidir.

Gebelik planlayan kadınların bunu önceden nöroloji uzmanlarıyla konuşmaları gerekir; çünkü bazı tedavilerin gebelikten önce düzenlenmesi gerekebilir.