Kısaca
Raynaud fenomeni, soğuk ya da duygusal stres karşısında el ve ayak parmaklarındaki küçük damarların aşırı daralması sonucu kan akımının geçici olarak azalmasıdır. Atak sırasında parmaklar önce beyazlar, sonra morarır, kan akımı geri geldiğinde kızarır; uyuşma, karıncalanma ve ağrı eşlik edebilir. NHS'e göre ataklar birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilir. Çoğu kişide nedeni bilinmeyen ve daha hafif seyreden birincil (primer) Raynaud vardır; daha seyrek olarak lupus gibi bir hastalığa bağlı ikincil Raynaud görülür. Sıcak tutmak ve tetikleyicilerden kaçınmak belirtileri çoğu zaman kontrol altında tutar.
Raynaud fenomeni nedir?
NHS Raynaud fenomenini, kanın el ve ayak parmaklarına düzgün akamadığı bir durum olarak tanımlar. NIAMS'a göre bu durumda vücudun uç bölgelerindeki kan damarları daralır ve kan akımı kısıtlanır. En sık el ve ayak parmakları etkilenir; NIAMS'a göre nadiren kulaklar, dil ya da burun da etkilenebilir.
NIAMS'a göre normalde vücut soğuğa maruz kaldığında ısı kaybını yavaşlatmak için cildin yüzeyindeki damarları daraltır ve kanı daha derindeki damarlara yönlendirir. Raynaud fenomeninde ise el ve ayaklardaki damarlar soğuğa ya da strese tepki olarak hızla daralır ve uzun süre dar kalır. Duygusal stres de damarları daraltan sinyal molekülleri salgılatır; bu nedenle kaygı bir atağı tetikleyebilir. NIAMS, Raynaud'nun neden bazı kişilerde geliştiğinin tam olarak bilinmediğini belirtir.
NHS'e göre Raynaud yaygın bir durumdur ve çoğu zaman öz bakımla yönetilebilir; ancak bazen daha ciddi bir hastalığın belirtisi olabilir.
Birincil ve ikincil Raynaud
NIAMS'a göre Raynaud fenomeni iki türe ayrılır:
Birincil (primer) Raynaud
- Bilinen bir nedeni yoktur.
- NIAMS'a göre daha sık görülen türdür.
- Genellikle daha hafif seyreder.
- NIAMS'a göre kadınlarda, 30 yaşın altındakilerde (sıklıkla ergenlikte başlar) ve ailesinde Raynaud olanlarda daha sık görülür.
İkincil (sekonder) Raynaud
- Altta yatan bir hastalık ya da etkene bağlıdır.
- NIAMS'a göre genellikle daha ciddi seyreder.
- NIAMS'a göre en sık ilişkili hastalıklar lupus, skleroderma, inflamatuvar miyozit, romatoid artrit ve Sjögren hastalığıdır; bazı tiroit hastalıkları, pıhtılaşma bozuklukları ve karpal tünel sendromu da ikincil Raynaud ile ilişkilendirilmiştir. NHS de romatoid artrit ve lupus gibi hastalıkları örnek verir. Bkz. Lupus ve Romatoid artrit
- NIAMS'a göre yüksek tansiyon, migren ya da dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar Raynaud benzeri belirtilere yol açabilir ya da var olan Raynaud'yu kötüleştirebilir.
- NIAMS'a göre iş kaynaklı maruziyetler de rol oynayabilir: titreşimli makinelerin (örneğin kırıcı matkap) tekrar tekrar kullanılması, soğuğa ya da bazı kimyasallara maruz kalmak. Geçirilmiş soğuk ısırığı da parmaklarda sinir hasarına ve Raynaud belirtilerine yol açabilir.
NIAMS'a göre tedavi, durumun ne kadar ciddi olduğuna ve birincil mi ikincil mi olduğuna göre belirlenir; ikincil tür genellikle daha yoğun tedavi gerektirir. NHS'e göre hekim, Raynaud'nun romatoid artrit ya da lupus gibi daha ciddi bir hastalığın belirtisi olabileceğini düşünürse tetkik isteyebilir.
Belirtileri nelerdir?
NHS ve NIAMS'a göre bir Raynaud atağı tipik olarak üç renk değişimiyle ilerler:
- Beyazlama: Kan akımı azaldığı için parmaklar solar ve beyazlar.
- Morarma: Dokudaki oksijen azaldıkça parmaklar mavimsi-mor bir renk alır.
- Kızarma: Kan akımı geri geldiğinde parmaklar kızarır; NIAMS'a göre bu sırada şişlik, karıncalanma ya da zonklama hissedilebilir.
NHS'e göre ataklara ağrı, uyuşma ve iğne batması hissi eşlik edebilir. Ataklar birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilir. NHS, morarmanın her zaman değil "bazen" görüldüğünü belirtir; kahverengi ya da siyah tenli kişilerde parmak uçları daha soluk görünebilir. Bazı kişilerde kulaklar, burun, dudaklar ya da meme uçları da etkilenir.
NIAMS'a göre atak başta yalnız bir parmağı etkileyip sonra diğer parmaklara yayılabilir; başparmaklar diğer parmaklara göre daha az etkilenir. Her atakla birlikte hissedilen ağrının şiddeti değişebilir.
Uyuşma ve karıncalanmanın başka nedenleri için El ve ayak uyuşması nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.
Ne tetikler?
NHS ve NIAMS'a göre atakları tetikleyen başlıca etkenler şunlardır:
- Soğuğa maruz kalmak (NIAMS'a göre en sık tetikleyici); örneğin buzlu su dolu bir bardağı tutmak ya da dondurucudan bir şey almak
- Ortam sıcaklığındaki ani değişiklikler; NIAMS'a göre örneğin sıcak bir günde klimalı bir markete girmek
- Kaygı, stres ve duygusal gerginlik
- NIAMS'a göre sigara içmek ve elektronik sigara kullanmak
- NHS'e göre fazla kafein (çay, kahve, kola ve çikolatada bulunur)
- Bazı ilaçlar
- Titreşimli el aletlerinin uzun süre kullanılması
Tetikleyicilerinizi tanımak, atakları önlemeye yardımcı olabilir. Hangi durumlarda atak geçirdiğinizi bir süre not etmek size ve hekiminize yol gösterebilir.
Bu konuda
Raynaud fenomeni konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Nasıl teşhis edilir?
Hekim, yakınmalarınızı ve ataklarınızı dinleyerek değerlendirmeye başlar. Birincil mi ikincil mi olduğunu anlamak önemlidir:
- Tırnak dibi kılcal damar incelemesi (kapilleroskopi): NIAMS'a göre iki türün ayrımı en sık bu yöntemle yapılır; hekim tırnak dibindeki cildi mikroskop altında inceler.
- Tetkikler: NHS'e göre hekim, Raynaud'nun romatoid artrit ya da lupus gibi daha ciddi bir hastalığın belirtisi olabileceğini düşünürse tetkik isteyebilir.
NIAMS'ın saydığı risk etkenleri ilaçları ve iş kaynaklı maruziyetleri de kapsadığı için, kullandığınız tüm ilaçları ve işinizde titreşimli alet, soğuk ortam ya da kimyasallarla çalışıp çalışmadığınızı hekiminizle paylaşın.
Tedavi ve öz bakım
NIAMS'a göre sıcak tutmak gibi yaşam tarzı değişiklikleri çoğu zaman belirtileri kontrol altında tutar; tedavi yaklaşımı belirtilerin ağırlığına göre belirlenir.
Öz bakım önerileri
NHS'in önerileri şunlardır:
- Evinizi sıcak tutmak
- Soğuk havalarda, özellikle eller ve ayaklar için sıcak giysiler giymek
- Ani sıcaklık değişikliklerinden kaçınmaya çalışmak
- Düzenli egzersiz yapmak; NHS'e göre bu dolaşımı iyileştirmeye yardımcı olur
- Rahatlamak için nefes egzersizleri ya da yoga denemek; bkz. Stres yönetimi yöntemleri
- Sağlıklı ve dengeli beslenmek
- Sigara içmemek; NHS'e göre sigarayı bırakmak dolaşımı iyileştirir. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
- Fazla kafein almamak; NHS'e göre kafein belirtileri tetikleyebilir
Soğuk havalarda genel korunma önerileri için Soğuk havalarda sağlık yazımıza bakabilirsiniz.
İlaç tedavisi
NHS'e göre belirtiler çok ağırsa ya da kötüleşiyorsa hekim, dolaşımı iyileştirmeye yardımcı olacak bir ilaç reçete edebilir; örneğin yüksek tansiyon tedavisinde de kullanılan nifedipin önerilebilir. Bazı kişilerin bu ilacı her gün alması gerekir; bazıları ise yalnızca önleyici olarak, örneğin soğuk havalarda kullanır. Raynaud'yu tetikleyebilecek bir ilaç kullanıyorsanız, ilacı kendi başınıza bırakmadan hekiminizle konuşun. NIAMS'a göre ikincil Raynaud genellikle daha yoğun tedavi gerektirir.
Raynaud ile günlük yaşam
NHS'e göre Raynaud yaygındır, genellikle ciddi sorunlara yol açmaz ve belirtiler çoğu zaman sıcak tutularak kişinin kendisi tarafından kontrol edilebilir. NIAMS da birçok kişide, özellikle birincil Raynaud'da, belirtilerin hafif olduğunu ve çok rahatsız edici olmadığını belirtir. Günlük yaşamda şu noktalar yol gösterici olabilir:
- Soğukla temas: NIAMS'ın örnek verdiği buzlu su bardağını tutmak ya da dondurucudan bir şey almak gibi durumlar atağı başlatabilir; bu anlarda ellerinizi soğuktan korumayı düşünebilirsiniz.
- Sıcaklık geçişleri: NHS ani sıcaklık değişikliklerinden kaçınmayı önerir; NIAMS'a göre sıcak bir günde klimalı bir ortama girmek de atağı tetikleyebilir.
- İşyerinde: Titreşimli makineler, soğuk ortam ya da bazı kimyasallarla çalışmak NIAMS'a göre ikincil Raynaud ile ilişkilidir; bu tür maruziyetleriniz varsa hekiminizle konuşun.
- Stres: Duygusal stres de atakları tetikleyebildiği için NHS'in önerdiği nefes egzersizleri ya da yoga gibi rahatlama yöntemlerinden yararlanabilirsiniz.
Olası komplikasyonlar
NIAMS'a göre birçok kişide, özellikle birincil Raynaud'da, belirtiler hafiftir; ikincil Raynaud'da ise belirtiler daha ağır olma eğilimindedir. Ağır Raynaud'u olan kişilerde, özellikle el ya da ayak parmaklarının uçlarında küçük, ağrılı yaralar gelişebilir. NIAMS'a göre nadiren, dokuların günlerce oksijensiz kaldığı uzun bir atak doku ölümüne (kangren) yol açabilir. Bu nedenle parmak uçlarındaki yaralar mutlaka değerlendirilmelidir.
Hekime sorulabilecek sorular
- Raynaud'm birincil mi, ikincil mi?
- Altta yatan bir hastalık açısından hangi testler gerekiyor?
- Kullandığım ilaçlardan biri atakları tetikliyor olabilir mi?
- Hangi belirtilerde hemen başvurmalıyım?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hekiminize başvurun (NHS):
- Belirtileriniz şiddetliyse ya da giderek kötüleşiyorsa
- Raynaud günlük yaşamınızı etkiliyorsa
- Belirtiler vücudun yalnızca bir tarafında görülüyorsa
- Eklem ağrısı, ciltte döküntü ya da kas güçsüzlüğü eşlik ediyorsa
- Belirtiler 30 yaşından sonra başladıysa
- 12 yaşından küçük bir çocukta belirtiler varsa
Aynı gün başvurun:
- Parmak uçlarında yara, açılma ya da kararma fark ederseniz
- Bir parmakta renk değişikliği saatlerce düzelmiyorsa
Beklemeden 112'yi arayın:
- Bir el ya da ayakta ani başlayan şiddetli ağrıyla birlikte solukluk, soğukluk ve hareket kaybı varsa
- Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı ya da inme belirtileri varsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Raynaud tehlikeli midir?
Birincil Raynaud çoğu zaman hafif seyreder ve öz bakımla kontrol edilebilir. NIAMS'a göre ikincil Raynaud daha ciddi olabilir ve altta yatan hastalığın da değerlendirilmesi gerekir.
Raynaud neden olur?
NIAMS'a göre damarlar soğuğa ya da duygusal strese aşırı tepki vererek daralır. İkincil Raynaud'da otoimmün hastalıklar, bazı ilaçlar ve titreşimli aletler gibi etkenler rol oynar.
Raynaud geçer mi?
Kaynaklar Raynaud'nun ne zaman geçtiğine ilişkin bir süre vermez. NIAMS'a göre çoğu kişide sıcak tutmak gibi yaşam tarzı değişiklikleri belirtileri kontrol altında tutar; NHS'e göre belirtiler ağırsa hekim ilaç önerebilir.
Raynaud atağı ne kadar sürer?
NHS'e göre ataklar birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilir.
Raynaud için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekiminize ya da iç hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz. İkincil Raynaud ya da altta yatan romatizmal bir hastalık düşünülürse romatoloji uzmanı değerlendirme yapabilir.
Sigara Raynaud'yu etkiler mi?
NHS, Raynaud'yu yönetmek için sigara içmemeyi önerir ve sigarayı bırakmanın dolaşımı iyileştirdiğini belirtir. NIAMS'a göre sigara ve elektronik sigara kullanımı belirtileri tetikleyebilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
