Kısaca
Aşırı soğuk; hipotermi (vücut ısısının tehlikeli derecede düşmesi) ve soğuk yanığı (donma) gibi ciddi durumlara yol açabilir, kalp ve akciğer hastalıklarını da zorlayabilir. 65 yaş ve üzeri kişiler, bebekler ve küçük çocuklar, kronik hastalığı olanlar, gebeler, yeterli ısınma imkânı olmayanlar ve uzun süre dışarıda kalanlar daha fazla risk altındadır. Katmanlı giyinmek, baş, el ve ayakları korumak, kullanılan odaları yeterince ısıtmak, ıslak giysileri hemen değiştirmek ve risk altındaki yakınları kontrol etmek temel önlemlerdir. Bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu ya da aşırı uyku hâli gibi hipotermi belirtilerinde 112 aranmalıdır.
Soğuk vücudu nasıl etkiler?
Vücut, soğukta ısı kaybını azaltmak için deri damarlarını daraltır ve titreme yoluyla ısı üretmeye çalışır. Ancak uzun süre soğuğa, özellikle de soğuk ve ıslak ya da rüzgârlı koşullara maruz kalındığında vücut ürettiğinden daha fazla ısı kaybedebilir.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), anormal derecede düşük vücut ısısı anlamına gelen hipoterminin ve soğuk yanığının, aşırı soğuğa maruz kalındığında ortaya çıkabilen tehlikeli durumlar olduğunu vurgular. Soğuk aynı zamanda damarları daraltarak kalbin iş yükünü artırabilir ve solunum yollarını tahriş edebilir; bu nedenle kalp ve akciğer hastalığı olan kişilerin kış aylarında daha dikkatli olması önerilir.
Kimler daha fazla risk altında?
İngiliz Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ve CDC'nin belirttiği risk grupları şunlardır:
- 65 yaş ve üzeri kişiler,
- Bebekler ve 5 yaşından küçük çocuklar,
- Uzun süreli sağlık sorunu ya da engeli olanlar,
- Gebeler,
- Ruh sağlığı sorunları yaşayanlar,
- Düşük gelirli olup evini yeterince ısıtamayanlar,
- Kan dolaşımı zayıf olanlar,
- Uzun süre dışarıda kalanlar (evsizler, açık havada çalışanlar, doğa yürüyüşçüleri, avcılar),
- Aşırı alkol ya da madde kullananlar,
- Soğuk ortamda uyuyan bebekler.
CDC, yeterli yiyecek, giysi ya da ısınma imkânı olmayan yaşlı yetişkinlerin özellikle risk altında olduğunu vurgular.
Hipotermi: belirtiler ve ilk yardım
Hipotermi, vücut ısısının normalin belirgin şekilde altına düşmesidir. CDC'nin sıraladığı uyarı işaretleri şunlardır:
Yetişkinlerde:
- Titreme,
- Bitkinlik,
- Bilinç bulanıklığı,
- Ellerde beceriksizlik,
- Hafıza kaybı,
- Konuşmada bozulma (peltekleşme),
- Uyku hâli.
Bebeklerde:
- Parlak kırmızı ve soğuk cilt,
- Çok düşük enerji.
Önemli bir not: Hipotermi ilerledikçe titreme durabilir. Titremenin kesilmesi, kişinin ısındığı anlamına gelmeyebilir.
Ne yapılmalı?
CDC'ye göre vücut ısısı 35°C'nin altına düştüğünde hemen tıbbi yardım alınmalıdır. Yardım beklenirken:
- 112'yi arayın.
- Kişiyi sıcak bir ortama taşıyın.
- Islak giysilerini çıkarın.
- Önce vücudun merkezini (göğüs, boyun, baş ve kasıklar) ısıtın; kuru battaniyeler altında ten tene temas ya da varsa elektrikli battaniye kullanılabilir.
- Bilinci açıksa sıcak ve alkolsüz içecekler verin.
- Kişi ısındıktan sonra kuru tutun ve başı ile boynu dâhil sıcak bir battaniyeye sarın.
CDC, ağır hipotermide nabız ve nefes yoksa temel yaşam desteği uygulanması gerektiğini ve ölü gibi görünen hipotermi hastalarının bile başarılı şekilde canlandırılabildiğini vurgular. Bilinci kapalı olan birine ağızdan bir şey verilmemelidir.
Soğuk yanığı (donma): belirtiler ve ilk yardım
CDC soğuk yanığını, dokunun donmasıyla oluşan ve etkilenen bölgede his ve renk kaybına yol açan bir yaralanma olarak tanımlar. En sık burun, kulaklar, yanaklar, çene, el ve ayak parmakları etkilenir.
Belirtiler:
- Beyaz ya da grimsi sarı renkte deri,
- Olağandışı sert ya da mumsu hissedilen deri,
- Uyuşukluk; ya da kızarıklık ve ağrı.
Uyuşukluk nedeniyle kişi soğuk yanığını fark etmeyebilir; bu nedenle soğukta birlikte olunan kişilerin birbirini gözlemlemesi faydalıdır.
Ne yapılmalı, ne yapılmamalı?
CDC'nin önerileri:
- Tıbbi yardım alın ve kişiyi sıcak bir odaya taşıyın.
- Islak giysileri çıkarın, kişiyi kuru battaniyelerle ısıtın.
- Etkilenen bölgeyi ılık (sıcak değil) suya koyun.
- Ovmayın ve masaj yapmayın. Bu, dokuya daha fazla zarar verebilir.
- Donmuş ayak ya da ayak parmaklarıyla yürümemeye çalışın.
- Isıtıcı ped, ısı lambası, kalorifer ya da soba gibi doğrudan ısı kaynaklarıyla ısıtmayın. His kaybı olan bölgede yanık gelişebilir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Dışarıda soğuktan korunma
CDC, havanın aşırı soğuk olduğu durumlarda mümkünse içeride kalınmasını önerir. Dışarı çıkılması gerekiyorsa:
- Kat kat giyinin. Birden fazla, bol ve hafif katman; tek bir kalın giysiden daha iyi ısı yalıtımı sağlar ve terlerseniz bir katmanı çıkarabilirsiniz.
- Baş, yüz ve boynu koruyun. Şapka, atkı ya da örgü maske kullanın.
- Elleri koruyun. CDC, eldiven ya da tek parça (parmaksız) eldiven kullanılmasını önerir; el ve ayak parmakları soğuk yanığından en sık etkilenen bölgeler arasındadır.
- Su geçirmez mont ve bot giyin. Islaklık ısı kaybını hızlandırır.
- Islanan giysileri hemen değiştirin.
- Sık sık sıcak bir ortama girin, uzun süre kesintisiz dışarıda kalmayın.
- Kaygan zeminlere dikkat edin. NHS, yaşlı yakınların dışarı çıkarken uygun ayakkabı giymesinin önemine dikkat çeker; buzlu zeminde düşme riski artar.
Evde sıcak kalmak
NHS, düzenli kullanılan odaların mümkünse en az 18°C'ye ısıtılmasını ve geceleri yatak odası pencerelerinin kapalı tutulmasını önerir. Diğer öneriler:
- Gün içinde kat kat giyinin; evde de sıcak çorap ve terlik kullanın.
- Sıcak yemekler ve içecekler tüketin.
- Mümkün olduğunca hareket edin; uzun süre kıpırdamadan oturmak üşümeyi artırır.
- Gece için ek battaniye bulundurun.
Isıtıcı güvenliği
Kış aylarında evi ısıtırken karbonmonoksit zehirlenmesi riskini unutmamak gerekir. CDC, soba, kombi ve gazlı cihazların yılda bir kontrol ettirilmesini, bacaların her yıl temizletilmesini, kömür ve mangalın kapalı alanda asla yakılmamasını ve karbonmonoksit dedektörü kullanılmasını önerir. Elektrikli ısıtıcıları da perde, mobilya ve yatak gibi yanıcı malzemelerden uzak tutun ve gözetimsiz çalıştırmayın.
Kışın hareketli kalmak
Soğuk havalar, hareketsizliği artırabilir; oysa düzenli hareket hem genel sağlığı hem de vücudun ısı üretimini destekler. Kış aylarında da aktif kalmak için:
- Doğru kumaşları seçin. MedlinePlus, soğuk havada egzersiz yaparken teri dışarı ileten ve çabuk kuruyan kumaşlardan katmanlar giyilmesini önerir; pamuk teri emer ve ıslak kaldığında üşümeye yol açabilir.
- Görünür olun. Kışın günler kısadır; sabah erken ya da akşam karanlıkta yürüyor veya koşuyorsanız yansıtıcı parçalar taşıyan giysiler giyin.
- Isınmaya zaman ayırın. Egzersize kapalı ortamda birkaç dakikalık ısınma hareketleriyle başlamak vücudu soğuğa hazırlar.
- Hava çok soğuk, buzlu ya da rüzgârlıysa egzersizi kapalı alana taşıyın: evde egzersiz, merdiven çıkma ya da kapalı spor alanları iyi alternatiflerdir.
- Islanınca ara vermeyin, değiştirin. Terli ya da ıslak giysilerle soğukta beklemek ısı kaybını hızlandırır.
Risk altındaki yakınlarınızı kontrol edin
NHS, kış aylarında yaşlı ya da hasta komşuların, arkadaşların ve akrabaların düzenli olarak aranmasını veya ziyaret edilmesini önerir. Bu kontrollerde:
- Evlerinin yeterince sıcak olup olmadığına bakın.
- Birkaç gün yetecek kadar yiyecekleri olduğundan emin olun.
- Düzenli kullandıkları ilaçları, kötü hava ya da tatil günlerinden önce temin etmelerine yardımcı olun.
- Dışarı çıkarken uygun ayakkabı ve atkı kullanmalarını hatırlatın.
NHS ayrıca kış aylarında risk gruplarındaki kişilerin grip aşısı gibi mevsimsel aşılar hakkında sağlık çalışanlarıyla görüşmesini önerir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna ya da aile hekiminize başvurmanız önerilir:
- Soğuğa maruz kaldıktan sonra el, ayak, kulak ya da burunda geçmeyen uyuşukluk, renk değişikliği, sertlik ya da içi su dolu kabarcıklar varsa,
- Soğukta parmaklarınızda sık sık beyazlaşma ya da morarma ve ağrı oluyorsa,
- Kalp ya da akciğer hastalığınız varsa ve kışın belirtileriniz belirgin şekilde artıyorsa,
- Yaşlı bir yakınınız evini yeterince ısıtamıyor ve sağlığı bu nedenle etkileniyorsa.
Bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, aşırı uyku hâli, titremenin durması ile birlikte halsizlik, nefes almada güçlük ya da göğüs ağrısı gibi belirtiler olursa ya da soğuk yanığından şüpheleniliyorsa beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Hipotermi belirtileri nelerdir?
CDC'ye göre yetişkinlerde titreme, bitkinlik, bilinç bulanıklığı, ellerde beceriksizlik, hafıza kaybı, konuşma bozukluğu ve uyku hâli; bebeklerde ise parlak kırmızı ve soğuk cilt ile çok düşük enerji görülebilir.
Donmuş bir bölge ovularak ısıtılır mı?
Hayır. CDC, soğuk yanığı olan bölgenin ovulmamasını ve masaj yapılmamasını önerir. Bölge ılık (sıcak değil) suyla ısıtılmalı ve tıbbi yardım alınmalıdır.
Evde oda sıcaklığı kaç derece olmalı?
NHS, düzenli kullanılan odaların mümkünse en az 18°C'ye ısıtılmasını önerir. Bu öneri özellikle yaşlılar, bebekler ve kronik hastalığı olanlar için önemlidir.
Alkol vücudu ısıtır mı?
Alkol geçici bir sıcaklık hissi verebilir, ancak CDC aşırı alkol kullananları soğuk yanığı açısından risk grupları arasında sayar. Hipotermi ilk yardımında da yalnızca sıcak ve alkolsüz içecekler önerilir.
Kalın tek bir mont mu, kat kat giyinmek mi daha iyi?
CDC, birden fazla bol ve hafif katmanla giyinmeyi önerir. Katmanlar arasında hapsolan hava ısıyı korur ve gerektiğinde bir katman çıkarılarak terleme önlenebilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
