CRP ve sedimantasyon testi nedir?

İltihap ve "akut faz" kavramı

İltihap (inflamasyon), vücudun enfeksiyonlara, yaralanmalara ve bazı hastalıklara karşı verdiği doğal bir savunma yanıtıdır. Bu yanıt sırasında kanda bazı maddelerin düzeyi değişir. Bu maddelere "akut faz reaktanları" denir. CRP bunların en bilinenlerindendir. Sedimantasyon ise doğrudan bir madde ölçümü değildir; kandaki bazı proteinlerin artmasının kırmızı kan hücrelerinin davranışını nasıl etkilediğini dolaylı olarak gösterir.

İltihap kısa süreli (akut) olabileceği gibi uzun süreli (kronik) de olabilir. Örneğin zatürre gibi bir enfeksiyonda iltihap ani ve belirgin olabilirken romatoid artrit gibi hastalıklarda aylarca, yıllarca süren bir iltihap söz konusudur. CRP ve sedimantasyon her iki durumda da yol gösterici olabilir.

CRP testi nedir?

MedlinePlus'a göre karaciğer, vücutta iltihap olduğunda CRP üretir ve bu test kandaki CRP miktarını ölçerek iltihabın düzeyini gösterir. CRP iltihap başladıktan kısa süre sonra yükselir ve iltihap geçtiğinde görece hızlı düşer. Bu özelliği, enfeksiyonlar gibi hızla değişen durumların izlenmesinde onu kullanışlı kılar.

Standart CRP ve hs-CRP

MedlinePlus, iki farklı CRP testi olduğunu belirtir:

• Standart CRP: Akut veya kronik iltihabı saptamak ve izlemek için kullanılır.
• Yüksek duyarlıklı CRP (hs-CRP): MedlinePlus'a göre CRP düzeyindeki çok küçük artışları ölçer ve kalp hastalığı riskini tahmin etmek için kullanılır.

İki test aynı proteini ölçse de amaçları farklıdır. hs-CRP, belirgin bir enfeksiyon veya iltihabi hastalık sırasında kalp riski açısından yorumlanamaz; çünkü bu durumlarda değer zaten yükselir.

Sedimantasyon testi nedir?

MedlinePlus, sedimantasyon testini kırmızı kan hücrelerinin bir test tüpünün dibine çökmesi için geçen süreyi ölçen bir test olarak tanımlar. Kuruma göre normalde kırmızı kan hücreleri yavaş çöker. Vücutta iltihap olduğunda ise hücreler kümeler oluşturarak birbirine yapışır; bu kümeler tek tek hücrelerden daha ağır olduğu için daha hızlı çöker. Sonuç, genellikle bir saat içinde tüpte ne kadar mesafe boyunca hücrelerin çöktüğüyle ifade edilir.

Sedimantasyon, CRP'ye göre daha yavaş yükselir ve daha yavaş düşer. Bu nedenle uzun süreli hastalıkların izlenmesinde hâlâ sık kullanılır.

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus'a göre CRP testi şu amaçlarla istenebilir:

• İltihaba yol açan kronik bir hastalığı araştırmak
• Enfeksiyonu veya kronik bir hastalığı olan kişilerde durumun ve tedavinin seyrini izlemek

Sedimantasyon için MedlinePlus; artrit, damar iltihabı (vaskülit), enfeksiyonlar ve iltihabi bağırsak hastalıkları gibi iltihaba yol açan durumların tanısına yardımcı olmak ve izlenmesini sağlamak amacıyla kullanıldığını belirtir. Kurum, açıklanamayan ateş, kilo kaybı, eklem sertliği, baş ağrısı ve kansızlık gibi belirtilerin bu testin istenmesine yol açabileceğini ekler.

Sedimantasyon, özellikle iki hastalıkta önemli bir rol oynar. MedlinePlus'ın sıraladığı yüksek sedimantasyonla ilişkili durumlar arasında dev hücreli arterit (şakak bölgesindeki damarları da etkileyebilen bir damar iltihabı) ve polimiyalji romatika (omuz ve kalçada ağrı ve tutukluk yapan bir hastalık) yer alır. Bu hastalıkların tanı ve izleminde sedimantasyon sık başvurulan bir testtir.

Hazırlık

MedlinePlus, sedimantasyon testi için özel bir hazırlık gerekmediğini belirtir. CRP için de genellikle aç kalmak gerekmez. Ancak aynı kan alımında açlık gerektiren başka testler varsa, laboratuvarın talimatına uyun.

MedlinePlus, CRP testi öncesinde kullandığınız takviye ve ilaçları, özellikle magnezyum ile ibuprofen ve aspirin gibi steroid olmayan iltihap giderici ilaçları hekiminize bildirmenizi önerir. Hekiminiz söylemedikçe hiçbir ilacı bırakmayın.

Sonuçlar ne anlama gelir?

Yüksek CRP

MedlinePlus'a göre yüksek CRP düzeyleri şu durumlara işaret edebilir:

• Bakteri veya virüs kaynaklı enfeksiyonlar
• Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi iltihabi bağırsak hastalıkları
• Lupus, romatoid artrit ve vaskülit gibi otoimmün hastalıklar
• Astım gibi akciğer hastalıkları
• Çevresel toksinlere maruz kalma

Genel olarak bakteriyel enfeksiyonlarda CRP çok yüksek değerlere çıkabilirken, virüs enfeksiyonlarında daha sınırlı artış görülebilir. Ancak bu ayrım her zaman geçerli değildir; tek başına antibiyotik kararı için kullanılmaz.

Yüksek ve düşük sedimantasyon

MedlinePlus'a göre yüksek sedimantasyon iltihaba işaret eder. Kurumun listesinde dev hücreli arterit, polimiyalji romatika, romatoid artrit, otoimmün hastalıklar, böbrek hastalığı, kalp hastalığı ve bazı kanserler yer alır. Düşük sedimantasyon ise bazı kan hastalıklarında veya kalp yetmezliğinde görülebilir.

MedlinePlus, normal sedimantasyon değerlerinin yaşa ve cinsiyete göre değiştiğini belirtir; yaş ilerledikçe normal kabul edilen üst sınır da yükselir.

Ortak sınırlılık

MedlinePlus her iki test için aynı önemli noktayı vurgular: CRP sonucu vücuttaki iltihabın ne kadar olduğunu gösterir, ancak neyin yol açtığını ya da nerede olduğunu göstermez. Sedimantasyon testi de tek başına iltihaba hangi durumun neden olduğunu tanımlayamaz. Bu yüzden yüksek bir sonuç, hekimin muayene, hemogram, idrar tahlili, görüntüleme ve gerekirse özel testlerle nedeni araştırmasının başlangıç noktasıdır.

Sonucu etkileyebilecek durumlar

MedlinePlus, CRP düzeyini etkileyebilen durumlar arasında uykusuzluk, depresyon, menopoz döneminde hormon tedavisi, obezite ve cinsiyeti (kadınlarda düzeylerin genellikle daha yüksek olması) sayar.

Sedimantasyon için ise MedlinePlus; gebelik, adet döngüsü, yaşlanma, obezite, düzenli alkol kullanımı ve egzersizin sonucu etkileyebileceğini, bazı ilaç ve takviyelerin de sonucu değiştirebileceğini belirtir. Kansızlık da sedimantasyonu yükseltebilir.

Bu nedenle, belirgin bir şikâyeti olmayan birinde hafif yüksek bir değer bulunduğunda hekim çoğu zaman testi bir süre sonra tekrarlar ve eğilime bakar.

CRP mi, sedimantasyon mu?

İki test birbirinin yerine geçmez; çoğu zaman birlikte istenir:

• CRP daha hızlı yanıt verir; enfeksiyonların ve tedaviye yanıtın izlenmesinde öne çıkar.
• Sedimantasyon daha yavaş değişir; dev hücreli arterit ve polimiyalji romatika gibi bazı romatizmal hastalıkların izleminde geleneksel olarak kullanılır.
• Birlikte değerlendirme bazen tek başına testlerden daha fazla bilgi verir. Örneğin sedimantasyonun yüksek, CRP'nin normal olması, iltihap dışı nedenleri (kansızlık, böbrek hastalığı gibi) düşündürebilir.

Tedavinin izlenmesinde kullanımı

CRP ve sedimantasyonun önemli bir kullanım alanı, tanı konmuş bir hastalığın seyrini izlemektir. MedlinePlus da CRP'nin enfeksiyonu veya kronik bir hastalığı olan kişilerde durumun ve tedavinin izlenmesinde kullanıldığını belirtir. Örneğin:

• Enfeksiyonlarda: Tedavi başladıktan sonra CRP'nin düşmesi, enfeksiyonun kontrol altına alındığını destekleyebilir. Beklenen düşüş olmazsa hekim tedaviyi veya tanıyı yeniden gözden geçirebilir.
• Romatizmal hastalıklarda: Romatoid artrit, polimiyalji romatika ve vaskülit gibi hastalıklarda bu testler, hastalığın ne kadar aktif olduğunu ve tedaviye yanıtı değerlendirmede muayene bulgularıyla birlikte kullanılır.
• Bağırsak hastalıklarında: Crohn hastalığı ve ülseratif kolitte alevlenmeleri izlemede yardımcı olabilir.

İzlemde tek bir değerden çok, aynı laboratuvarda ölçülen sonuçların zaman içindeki eğilimi önemlidir. Kontrol aralığını hastalığınızın türüne ve tedavinize göre hekiminiz belirler.