Ön çapraz bağ ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl olur?

Ön çapraz bağ nedir, nasıl yırtılır?

Ön çapraz bağ, diz ekleminin içinde uyluk kemiği ile kaval kemiğini birbirine bağlayan güçlü bir doku bandıdır. Dizin dengesini sağlar ve özellikle ani dönme ve yön değiştirme hareketlerinde kaval kemiğinin öne doğru kaymasını engeller. NHS'e göre bu bağ sıklıkla spor yaralanmaları ya da diğer travmalar sırasında hasar görür. Yaralanmanın kendisi, belirtileri ve ilk tedavisi hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Ön çapraz bağ yaralanması

Yırtılan ön çapraz bağ kendi kendine iyileşip eski sağlamlığına dönemez. Bu nedenle bağın işlevi ya kas güçlendirmeye dayalı fizik tedaviyle telafi edilmeye çalışılır ya da bağ ameliyatla yeniden yapılır.

Kimlere önerilir?

NHS'e göre ameliyat şu durumlarda düşünülebilir:

• Spor yapıyorsanız ve özellikle ani dönme, durma ve sıçrama gerektiren sporlara devam etmek istiyorsanız
• Fizik tedaviye rağmen dizinizde süregen sorunlar devam ediyorsa

MedlinePlus'a göre ameliyat şu durumlarda da gündeme gelebilir:

• Dizin günlük etkinlikler sırasında boşalması ya da kendini güvensiz hissettirmesi
• Ağrı nedeniyle spora dönülememesi
• Birden fazla bağın yaralanmış olması
• Eşlik eden menisküs yırtığı bulunması. Bkz. Menisküs yırtığı

Ameliyat her zaman gerekli mi?

NHS, ön çapraz bağ yaralanmalarının hepsinin ameliyat gerektirmediğini vurgular. NHS'e göre ameliyattan önce genellikle şu ameliyatsız seçenekler denenir:

• Dizi güçlendirmeye yönelik fizik tedavi
• Fiziksel etkinlik sırasında dizi koruyan dizlik kullanımı
• Ağrı için ilaçlar, jeller ya da kremler

NHS'e göre ameliyat, bu yöntemler yeterli olmadığında konuşulur. Spor beklentisi daha düşük olan ya da dizinde boşalma yaşamayan kişilerde, diz çevresi kaslarını güçlendirmeye yönelik fizik tedavi programı ilk seçenek olabilir. Karar; yaş, etkinlik düzeyi, mesleğin gereksinimleri, dizde boşalma olup olmaması ve eşlik eden yaralanmalar birlikte değerlendirilerek ortopedi uzmanıyla verilir.

Greft türleri

MedlinePlus'a göre yeni bağ iki kaynaktan elde edilebilir:

• Otogreft: Kişinin kendi vücudundan alınan doku. NHS'e göre greft çoğunlukla arka uyluk (hamstring) tendonundan alınır. Diz kapağı tendonu da kullanılabilen kaynaklar arasındadır.
• Allogreft: Doku bağışçısından elde edilen doku.

Hangi greftin uygun olduğu; kişinin yaşı, sporu, dizin durumu ve cerrahın değerlendirmesine göre belirlenir. Her seçeneğin olası yararlarını ve dezavantajlarını cerrahınızla konuşabilirsiniz.

Ameliyat öncesi hazırlık

NHS'e göre ameliyattan birkaç hafta önce, ameliyata uygunluğunuzu değerlendirmek için kan testleri ve tansiyon ölçümü gibi kontrollerin yapıldığı bir ön değerlendirme görüşmesine çağrılabilirsiniz. MedlinePlus ve NHS'e göre ameliyattan önce şunlara dikkat edilir:

• İlaçlar: MedlinePlus'a göre kan sulandırıcı etkisi olan ilaçların ameliyattan önce bir süre bırakılması istenebilir. Hangi ilacı ne zaman bırakacağınızı hekiminiz söyler; kendi başınıza değişiklik yapmayın.
• Sigara: MedlinePlus'a göre sigara yara ve kemik iyileşmesini yavaşlatabilir; bırakmak iyileşmeyi destekler.
• Açlık: MedlinePlus'a göre ameliyattan önce genellikle 6–12 saat bir şey yenip içilmemesi istenir.
• Hastalık: Ameliyattan önceki günlerde ateşli bir hastalık geçirirseniz ekibe haber verin.
• Ön hazırlık egzersizleri: NHS'e göre kasları güçlendirmeye ve hareketi iyileştirmeye yönelik egzersizler ameliyattan önce başlanır ve sonrasında da sürdürülür.
• Sağlıklı yaşam: NHS, ameliyat öncesinde sağlıklı beslenmeyi ve uygun kiloyu korumayı önerir.
• Ev düzeni: NHS'e göre sık kullanılan eşyaları kolay ulaşılabilecek yerlere koymak, koltuk değneğiyle rahat hareket edebilmek için zemini boşaltmak, takılıp düşmeye yol açabilecek halıları kaldırmak ve önceden yemek hazırlayıp dondurmak yararlıdır. Günlük işler için yardım isteyin.
• Ulaşım ve iş: NHS'e göre ameliyattan sonra birkaç hafta araç kullanılamayacağı için ulaşımınızı önceden planlayın; işe dönüş planınızı işvereninizle konuşun.

Ameliyat nasıl yapılır?

NHS'e göre ameliyat genel anestezi ya da belden aşağısını uyuşturan bölgesel (spinal) anestezi altında yapılabilir.

Ameliyat kapalı (artroskopik) yöntemle yapılır. NHS ve MedlinePlus'a göre:

1. Cerrah dizin önünde küçük bir kesi yapar ve ucunda ışık ve kamera bulunan ince bir aleti (artroskop) dizin içine yerleştirir. Bkz. Artroskopi
2. Yırtılmış bağın kalıntıları temizlenir.
3. Greft hazırlanır; örneğin hamstring tendonu küçük bir kesiden alınır.
4. Uyluk ve kaval kemiklerinde greftin yerleştirileceği kanallar açılır.
5. Greft bu kanallardan geçirilerek yerleştirilir ve vida ya da zımba gibi tespit malzemeleriyle sabitlenir. NHS'e göre bu malzemeler dizde kalıcı olarak bırakılır.

NHS'e göre ameliyat genellikle 1–3 saat sürer ve çoğu kişi aynı gün hastaneden ayrılabilir.

Ameliyat sonrası iyileşme

İlk günler

NHS'in önerileri şunlardır:

• Hekiminizin önerdiği ağrı kesicileri kullanın.
• Havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 15–20 dakika dizinize nazikçe uygulayın.
• Dinlenirken bacağınızı yukarıda tutun.
• Yarayı kuru tutun.
• Dinlenirken dizinizin altına yastık koymayın; NHS bunun önerilmediğini belirtir.
• Dizinizi döndürmekten, aşırı eğilmekten ve uzun süre ayakta kalmaktan kaçının.

Koltuk değneği ve dizlik

NHS'e göre başlangıçta koltuk değneği kullanılır ve fizyoterapist uygun gördüğünde bırakılır. Dizlik kullanılıp kullanılmayacağı cerrah ve fizyoterapist tarafından belirlenir. MedlinePlus'a göre koltuk değneği ve dizlik kullanımı genellikle 1–6 hafta sürer.

Fizik tedavi

Fizik tedavi, iyileşmenin en önemli parçasıdır. NHS'e göre ameliyattan sonraki aylarda düzenli fizyoterapi seanslarına katılmak ve erken dönemde başlanan egzersizleri sürdürmek, dizin uzun dönemdeki gücü ve hareketi için önemlidir. MedlinePlus'a göre fizik tedavi genellikle 4–6 ay sürer. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Günlük yaşama ve spora dönüş

• İşe dönüş: NHS'e göre işin türüne bağlı olarak genellikle 4–6 hafta sonra.
• Araç kullanma: NHS'e göre ancak sağlık ekibiniz uygun gördüğünde; sigorta şirketinize de bilgi vermeniz gerekebilir.
• Spor: NHS'e göre spora tam dönüş bir yılı bulabilir. MedlinePlus spora dönüşün 9–12 ay sürebileceğini belirtir.
• Tam iyileşme: NHS'e göre birkaç ay ile bir yıl arasında değişir.

Spora dönüş zamanı yalnızca geçen süreye göre değil; dizin gücü, dengesi ve hareket kontrolü değerlendirilerek cerrah ve fizyoterapistle birlikte belirlenir.

Olası riskler

NHS ve MedlinePlus'ın saydığı olası sorunlar şunlardır:

• Bacakta kan pıhtısı (derin ven trombozu). Bkz. Derin ven trombozu
• Yara enfeksiyonu
• Kanama
• Sinir ya da doku hasarı; diz çevresinde uyuşma
• Dizde süregen ağrı, sertlik ya da hareket güçlüğü
• Dizde güvensizlik hissinin devam etmesi ya da güçsüzlük
• Bağın iyi iyileşmemesi ya da greftin yeniden yırtılması; NHS'e göre bu durumda yeni bir ameliyat gerekebilir.