Menenjiyom (beyin zarı tümörü): belirtileri, tanı ve tedavisi

Menenjiyom nedir?

Beyin ve omurilik, kafatası ile omurganın içinde üç katlı ince zarlarla sarılıdır. Bu zarlar meninks olarak adlandırılır ve sinir sistemini korur. AANS'ye göre menenjiyom, bu zarların orta katmanındaki (araknoid) belirli hücrelerden köken alır.

Menenjiyom beynin kendisinden değil, onu saran zarlardan geliştiği için "beyin dışı" bir tümör olarak kabul edilir. Ancak büyüdükçe altındaki beyin dokusuna, sinirlere ya da damarlara baskı yaparak belirtilere yol açabilir. Menenjiyomlar daha seyrek olarak omuriliği saran zarlardan da gelişebilir.

NCI'ye göre menenjiyom, beyin ve omurilikte başlayan (birincil) tümörlerin en sık görülen türüdür. AANS'nin aktardığı ABD verilerine göre menenjiyomlar birincil merkezi sinir sistemi tümörlerinin yüzde 37,6'sını oluşturur ve tanı konduğunda ortanca yaş 66'dır. Cancer Research UK'e göre İngiltere'de 1995–2017 yılları arasında tanı konan her 100 beyin tümörünün yaklaşık 27'si menenjiyomdur ve İngiltere'de en sık görülen iyi huylu beyin tümörüdür.

Beyin tümörleri hakkında genel bilgi için Beyin tümörü belirtileri ve tanı süreci yazısına bakabilirsiniz.

Menenjiyom nerelerde görülür?

AANS'ye göre menenjiyomların bir kısmı, araknoid hücrelerin en yoğun bulunduğu bölgelerde; beynin toplardamar kanallarının (venöz sinüsler) ve kafa tabanının çevresindeki zarlarda yerleşir. AANS, menenjiyomları bulundukları yere göre farklı alt türlere ayırır. Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Beynin dış yüzeyini örten zardan gelişen (konveksite) menenjiyomlar
• İki beyin yarısını ayıran zar boyunca yerleşen (parasagittal/falks) menenjiyomlar
• Kafa tabanındaki sfenoid kemik ve koku sinirinin uzandığı oluk çevresindeki menenjiyomlar
• Göz çukuru içindeki ya da hipofiz bezinin üst kısmındaki menenjiyomlar
• Beyin sapı ile beyincik arasındaki bölgede yerleşen menenjiyomlar
• Omuriliği saran zardan gelişen (spinal) menenjiyomlar

Tümörün yeri, hangi belirtilerin ortaya çıkacağını ve tedavinin nasıl planlanacağını büyük ölçüde belirler. AANS'nin aktardığı ABD verilerine göre menenjiyomun yıllık görülme sıklığı yaklaşık 100.000 kişide 8,6'dır.

Menenjiyom dereceleri

Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasına göre menenjiyomlar, büyüme hızlarına ve tekrarlama olasılıklarına göre üç dereceye ayrılır. NCI, AANS ve Cancer Research UK'in tarifine göre:

• Derece 1: Yavaş büyüyen, düşük dereceli tümörlerdir. En sık görülen türdür ve iyi huylu kabul edilir.
• Derece 2 (atipik): Daha hızlı büyür ve tedaviden sonra tekrarlama olasılığı daha yüksektir. AANS'ye göre menenjiyomların yüzde 18'ini oluşturur.
• Derece 3 (anaplastik): Hızlı büyüyen, kötü huylu tümörlerdir. Nadir görülür.

Tümörün derecesi, ameliyatla alınan dokunun patoloji laboratuvarında incelenmesiyle belirlenir. Derece, tedavinin planlanmasında ve izlem sıklığının belirlenmesinde önemlidir.

Nedenleri ve risk etkenleri

NCI'ye göre menenjiyomun kesin nedeni bilinmemektedir. Kaynakların saydığı risk etkenleri şunlardır:

• İyonlaştırıcı radyasyon: NCI'ye göre radyasyona maruz kalmak, özellikle de çocuklukta, riski artırır. AANS yüksek doz radyasyonun riski artırdığını vurgular.
• Nörofibromatozis tip 2: Sinir sisteminde tümörlerin geliştiği bu kalıtsal hastalık, menenjiyom riskini artırır.
• Yaş: AANS'ye göre risk 65 yaşından sonra belirgin şekilde artar.
• Cinsiyet: NCI'ye göre derece 1 menenjiyomlar kadınlarda daha sık görülür; derece 2 ve 3 menenjiyomlar ise erkeklerde daha sıktır.

Bu risk etkenlerinin bulunması, kişide mutlaka menenjiyom gelişeceği anlamına gelmez. Menenjiyomu olan kişilerin çoğunda bilinen bir risk etkeni bulunmaz.

Belirtileri nelerdir?

Menenjiyomlar yavaş büyüdüğü için belirtiler çoğu zaman yavaş yavaş ortaya çıkar. Cancer Research UK'e göre bazı menenjiyomlar hiç belirti vermez. Belirtiler tümörün bulunduğu yere ve büyüklüğüne göre değişir. NCI ve Cancer Research UK'in saydığı belirtiler şunlardır:

• Baş ağrısı: NCI, sabahları daha belirgin olan baş ağrılarını sayar.
• Nöbetler (epileptik nöbet): Daha önce nöbet geçirmemiş bir yetişkinde ilk kez nöbet görülmesi değerlendirme gerektirir. Bkz. Epilepsi nedir?
• Görme değişiklikleri: Bulanık ya da çift görme, görme alanında daralma.
• İşitme kaybı ve koku alma kaybı
• Kol ya da bacakta güçsüzlük
• Bilinç bulanıklığı, kişilik ya da davranış değişiklikleri

Bu belirtilerin çoğu, menenjiyom dışında pek çok başka nedenle de ortaya çıkabilir. Baş ağrısının sık nedenleri için Baş ağrısı türleri yazısına bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

Cancer Research UK'e göre menenjiyom tanısında şu yöntemler kullanılır:

• Nörolojik muayene: Hekim görme, işitme, denge, koordinasyon, refleksler ve kas gücü gibi sinir sistemi işlevlerini değerlendirir.
• MR: Tümörün büyüklüğünü, yerini ve çevre yapılarla ilişkisini göstermek için kullanılır. Bkz. MR nedir?
• BT: Bazı durumlarda MR yerine ya da MR'a ek olarak kullanılabilir. Bkz. Tomografi nedir?
• Biyopsi ve doku incelemesi: Tümörün türü ve derecesi, alınan dokunun incelenmesiyle kesinleşir. Çoğu durumda doku örneği ameliyat sırasında alınır.
• Kan testleri: Genel sağlık durumunu ve ameliyata hazırlığı değerlendirmek için yapılır.

Tedavi seçenekleri

Menenjiyomun tedavisi; tümörün büyüklüğüne, yerine, derecesine, belirti verip vermediğine ve kişinin yaşı ile genel sağlık durumuna göre planlanır. Cancer Research UK'in anlattığı başlıca seçenekler şunlardır:

Aktif izlem

Küçük, düşük dereceli ve belirti vermeyen menenjiyomlarda hemen tedavi yerine düzenli MR çekimleriyle izlem önerilebilir. Tümör büyürse ya da belirti vermeye başlarsa tedavi gündeme gelir. Hangi durumda izlemin uygun olduğuna, tümörün özellikleri ve kişinin durumu değerlendirilerek karar verilir.

Ameliyat

Cancer Research UK'e göre beyin ve sinir cerrahı, güvenle çıkarılabilecek ölçüde tümörün olabildiğince fazlasını çıkarmayı hedefler. NCI'ye göre yüksek dereceli menenjiyomlarda ameliyat ilk tedavi basamağıdır; hem doku örneği almaya hem de tümörü çıkarmaya yarar. Tümörün tamamen çıkarılıp çıkarılamayacağı; yerine, önemli damar ve sinirlerle ilişkisine bağlıdır. Ameliyat süreci hakkında bilgi için Beyin tümörü ameliyatı yazısına bakabilirsiniz.

Işın tedavisi ve radyocerrahi

Cancer Research UK'e göre yüksek enerjili ışınlarla yapılan radyoterapi ya da çok sayıda ışın demetinin tümöre odaklandığı stereotaktik radyocerrahi; özellikle hızlı büyüyen tümörlerde, tümörün tamamen çıkarılamadığı durumlarda ya da ameliyatla ulaşılması zor yerlerdeki tümörlerde kullanılabilir. NCI, yüksek dereceli menenjiyomlarda ameliyattan sonra çoğu hastaya radyoterapi, kemoterapi veya klinik araştırmalar gibi ek tedaviler uygulandığını belirtir. Ayrıntılar için stereotaktik radyocerrahi işlem sayfasına bakabilirsiniz.

Tedavi sonrası izlem

Cancer Research UK'e göre tedaviden sonra düzenli kontrol randevuları ve belirli aralıklarla MR çekimleri yapılır. Kontrol sıklığı; tümörün derecesine, tamamen çıkarılıp çıkarılamadığına ve kişinin durumuna göre belirlenir. AANS ve NCI'ye göre derece 2 ve 3 menenjiyomlarda tekrarlama olasılığı daha yüksektir; bu nedenle bu kişilerde izlem daha sık olabilir.

İzlem döneminde yeni ortaya çıkan baş ağrısı, nöbet, görme ya da konuşma değişiklikleri, kol veya bacakta güçsüzlük gibi belirtiler kontrol randevusu beklenmeden tedavi ekibine bildirilmelidir.