Baş ağrısı türleri ve nedenleri: hangisi tehlikeli?

Baş ağrısı ne kadar yaygın?

Baş ağrısı, sağlık kuruluşlarına en sık başvuru nedenlerinden biridir. Cleveland Clinic'e göre insanların yaklaşık %96'sı hayatında en az bir kez baş ağrısı yaşar; aynı kaynak, dünya genelinde insanların yaklaşık %40'ının gerilim tipi baş ağrısı, yaklaşık %10'unun ise migren yaşadığını belirtir.

Bu kadar yaygın olması, baş ağrısının çoğu durumda tehlikesiz olduğunu gösterir. Ancak bazı baş ağrıları beyin kanaması, menenjit ya da inme gibi acil durumların ilk işareti olabilir. Bu yüzden "hangi baş ağrısı normal, hangisi değil?" sorusunun yanıtını bilmek önemlidir.

Birincil baş ağrıları: ağrının kendisi hastalık olduğunda

Birincil baş ağrılarında altta yatan başka bir hastalık yoktur. Ağrı, baştaki ağrıya duyarlı yapıların (sinirler, damarlar, kaslar) aşırı ya da hatalı çalışmasıyla ilişkilidir. Başlıca türler şunlardır:

Gerilim tipi baş ağrısı

En sık görülen baş ağrısı türüdür. Genellikle başın iki yanında, alında ya da ensede bir bant sıkıyormuş gibi baskı hissi şeklindedir. Ağrı hafif ya da orta şiddettedir ve günlük işleri yapmaya genellikle engel olmaz. Stres, uykusuzluk, uzun süre ekrana bakmak ve kötü duruş sık tetikleyicilerdir.

Migren

Çoğu zaman başın bir tarafında, zonklayıcı ve orta-şiddetli ağrıyla seyreden tekrarlayıcı ataklardır. Bulantı, kusma, ışığa ve sese hassasiyet eşlik edebilir. Bazı kişilerde ağrıdan önce görmede zikzak çizgiler gibi "aura" belirtileri görülür. Migren ayrıntılı olarak ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Küme (cluster) baş ağrısı

Daha seyrek görülen ama çok şiddetli bir baş ağrısıdır. Ağrı genellikle tek gözün çevresinde ya da arkasında yoğunlaşır; aynı taraftaki gözde sulanma ve kızarıklık, burun akıntısı ya da tıkanıklığı eşlik edebilir. Ataklar haftalar boyunca hemen her gün, çoğu zaman benzer saatlerde tekrarlayıp sonra aylarca kaybolabilir.

Yeni başlayan günlük süreğen baş ağrısı

Kişinin başlangıç gününü hatırlayabildiği, aniden başlayıp sonra hemen her gün devam eden bir baş ağrısı türüdür. Belirtileri gerilim tipi baş ağrısına ya da migrene benzeyebilir. Yeni başlayan ve geçmeyen her baş ağrısı gibi, mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

İkincil baş ağrıları: başka bir sorunun belirtisi

İkincil baş ağrıları vücuttaki başka bir durumun sonucu olarak ortaya çıkar. Bunların bir kısmı tehlikesizdir, bir kısmı ise acil müdahale gerektirir.

Genellikle tehlikesiz olan nedenler

• Soğuk algınlığı, grip ve ateşli hastalıklar: Enfeksiyon sırasında baş ağrısı sık görülür ve hastalık geçtikçe azalır.
• Sıvı kaybı (dehidratasyon): Yeterince su içmemek, sıcakta kalmak veya ishal-kusma baş ağrısına yol açabilir.
• Öğün atlamak ve açlık: Uzun süre aç kalmak birçok kişide baş ağrısını tetikler.
• Alkol: Fazla alkol tüketimi ertesi gün baş ağrısıyla sonuçlanabilir.
• Görme kusurları: Düzeltilmemiş görme sorunları gözü yorarak baş ağrısına katkıda bulunabilir.
• Hormonal değişiklikler: Adet dönemi ve menopoz bazı kadınlarda baş ağrısını artırabilir.
• Sinüzit: Sinüs iltihabı alın, yanak ve göz çevresinde baskı tarzında ağrıya neden olabilir.

İlaç aşırı kullanımı baş ağrısı

Ağrı kesicilerin çok sık kullanılması zamanla baş ağrısını sürekli hâle getirebilir. Kişi ağrı kesici aldıkça ağrı geçici olarak azalır, ilacın etkisi bitince yeniden başlar ve bu bir kısır döngüye dönüşür. NHS, ağrı kesicilerin uzun süre ve sık kullanımının baş ağrılarının nedenlerinden biri olabileceğini vurgular. Ayın birçok gününde ağrı kesici kullanıyorsanız bunu hekiminizle konuşmanız önerilir.

Ciddi olabilecek nedenler

• Beyin kanaması ve anevrizma: Saniyeler içinde zirveye ulaşan, "hayatımın en şiddetli baş ağrısı" diye tarif edilen ani ağrıya "gök gürültüsü baş ağrısı" denir ve acil bir durumdur.
• Menenjit ve ensefalit: Ateş, ense sertliği, ışığa hassasiyet, bilinç değişikliği ve bazen bastırınca solmayan döküntüyle birlikte görülebilir.
• İnme: Baş ağrısına yüzde kayma, kolda güçsüzlük veya konuşma bozukluğu eşlik edebilir.
• Kafa travması: Darbeden sonra saatler ya da günler içinde başlayan veya artan ağrı önemlidir.
• Beyin omurilik sıvısı sızıntısı: Bel bölgesine yapılan bir işlemden sonra, ayağa kalkınca artıp uzanınca azalan baş ağrısı şeklinde görülebilir.
• Çok yüksek tansiyon: Tansiyonun aşırı yükseldiği durumlarda baş ağrısı, görme bozukluğu ve bulantı birlikte görülebilir.

Baş ağrısının türünü anlamaya yardımcı ipuçları

Hekim baş ağrısını değerlendirirken birkaç temel özelliğe bakar. Kendi ağrınızı gözlemlerken şu soruları not etmeniz muayeneyi kolaylaştırır:

• Başlangıç: Ağrı yavaş yavaş mı geldi, yoksa birdenbire mi başladı?
• Yer: Başın iki yanı mı, tek tarafı mı, göz çevresi mi, ense mi?
• Nitelik: Baskı ve sıkışma mı, zonklama mı, bıçak saplanır gibi mi?
• Süre ve sıklık: Kaç saat sürüyor, ayda kaç gün oluyor?
• Eşlik eden belirtiler: Bulantı, kusma, ışık hassasiyeti, ateş, görme değişikliği, uyuşma var mı?
• Tetikleyiciler: Stres, uykusuzluk, öğün atlama, belirli yiyecekler, adet dönemi, öksürme veya ıkınma ağrıyı başlatıyor mu?
• İlaç kullanımı: Ağrı kesiciyi ayda kaç gün kullanıyorsunuz?

Birkaç hafta tutulan bir baş ağrısı günlüğü, tetikleyicileri ve ağrının seyrini görmek için oldukça yararlıdır.

Baş ağrısı nasıl değerlendirilir?

Tanı çoğu zaman ayrıntılı öykü ve muayeneye dayanır. Hekim tansiyonu ölçer, gözleri, boynu ve sinir sistemini muayene eder. Cleveland Clinic'in de belirttiği gibi, ciddi bir neden düşünüldüğünde beyin tomografisi (BT) veya manyetik rezonans (MR) gibi görüntüleme yöntemleri istenebilir. Ancak tipik gerilim tipi baş ağrısı ya da migren için çoğu zaman görüntülemeye gerek yoktur; hangi tetkikin gerektiğine muayeneyi yapan hekim karar verir.

Baş ağrısının yanında ateş, kilo kaybı ya da başka sistemik belirtiler varsa kan tahlilleri ve diğer incelemeler de planlanabilir. Baş ağrısı sürekli ve günlük hâle gelmişse hekim, ağrı kesici kullanım sıklığını da sorgulayacaktır.

Tedavi ve evde rahatlama yolları

Tedavi baş ağrısının türüne göre değişir. İkincil baş ağrılarında asıl hedef, altta yatan nedenin tedavi edilmesidir. Birincil baş ağrılarında ise atak sırasında ağrıyı hafifletmek ve atakların sıklığını azaltmak amaçlanır.

Kendi kendine yapılabilecekler

NHS'nin önerdiği genel yaklaşımlar şunlardır:

• Gün içinde yeterince sıvı almak
• Hastalık sırasında dinlenmek, düzenli uyumak
• Stresi azaltmaya çalışmak, gevşeme ve nefes egzersizleri yapmak
• Öğün atlamamak
• Alkolü sınırlamak
• Uzun süre ekran karşısında kalmamak, ara vermek

Reçetesiz satılan ağrı kesiciler kısa süreli rahatlama sağlayabilir; ancak gebelik, mide hastalıkları, böbrek sorunları veya düzenli ilaç kullanımı gibi durumlarda hangi ilacın uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Hekimin değerlendirebileceği seçenekler

Sık tekrarlayan ya da günlük yaşamı etkileyen baş ağrılarında hekim, türüne göre ataklara özgü ilaçlar, koruyucu (önleyici) tedaviler veya ilaç dışı yöntemler (biyofeedback, bilişsel davranışçı terapi, fizik tedavi) önerebilir. İlaç aşırı kullanımı varsa ağrı kesicilerin hekim gözetiminde azaltılması gündeme gelebilir.