Stereotaktik radyocerrahi (SRS ve SBRT) nedir, nasıl uygulanır?

Stereotaktik radyocerrahi nedir?

"Stereotaktik" sözcüğü, hedefin üç boyutlu koordinatlarla çok hassas biçimde belirlenmesini anlatır. MedlinePlus, SRS'yi yüksek enerjiyi vücudun küçük bir alanına odaklayan bir radyoterapi biçimi olarak tanımlar ve adının aksine kesme ya da dikme işlemi içermediğini vurgular.

RadiologyInfo'ya (Amerikan Radyoloji Koleji ve Kuzey Amerika Radyoloji Derneği'nin ortak hasta bilgilendirme sitesi) göre bu yöntemlerin klasik radyoterapiden temel farkı, ışının daha az sayıda ama daha yüksek dozlu seanslarla ve çok dar bir hedefe verilmesidir. Klasik dış ışın tedavisinde seanslar çoğu zaman haftalarca sürerken, stereotaktik tedavilerde genellikle birkaç seans yeterli olabilir. Klasik yöntem hakkında bilgi için bkz. Radyoterapi uygulaması

Işın, hücrelerin DNA'sını hasara uğratarak tümör hücrelerinin bölünmesini durdurmayı amaçlar. Bu nedenle etki hemen görülmez; MedlinePlus, sonuçların haftalar ya da aylar içinde ortaya çıktığını belirtir.

Hangi durumlarda uygulanır?

RadiologyInfo ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca kullanım alanları şunlardır:

Beyin ve üst omurga (SRS):

• İyi huylu ya da kötü huylu beyin tümörleri; başka organlardan beyne yayılmış (metastatik) tümörler
• Hipofiz bezi tümörleri ve işitme siniri tümörleri (akustik nörinom)
• Arteriyovenöz malformasyon gibi damar yapı bozuklukları
• Trigeminal nevralji gibi bazı yüz ağrısı türleri
• MedlinePlus'a göre bazı titreme bozuklukları ve seçilmiş durumlarda bazı epilepsi türleri
• Ameliyat sonrasında tümör yatağına ek tedavi olarak

Vücut (SBRT):

• Akciğer, karaciğer, karın içi organlar, omurga, prostat ve baş-boyun bölgesindeki tümörler

RadiologyInfo, bu yöntemlerin özellikle ameliyat için uygun olmayan kişilerde ameliyatsız bir seçenek olabildiğini belirtir. Hangi tedavinin size uygun olduğu; tümörün türüne, büyüklüğüne, yerine, sayısına ve genel sağlık durumunuza göre değişir.

Hangi cihazlarla yapılır?

RadiologyInfo üç ana cihaz grubunu tanımlar:

• Gama ışını kullanan sistemler: Yalnız kafa içi hedefler için tasarlanmıştır. RadiologyInfo'ya göre bu cihazlarda 192–201 ayrı ışın demeti tek noktada odaklanır; küçük ve orta büyüklükteki beyin içi lezyonlarda kullanılır.
• Lineer hızlandırıcılar: Yüksek enerjili X ışını üretir. Cihazın kafası hastanın çevresinde dönerek farklı açılardan ışın verir. Bazı modellerde ışın robotik bir kolla yönlendirilir. Hem beyin hem vücut tedavilerinde kullanılabilir.
• Proton tedavisi: Proton ışınlarıyla yapılır; RadiologyInfo bu seçeneğin sınırlı merkezde bulunduğunu belirtir.

Tedavi kararı nasıl verilir?

Stereotaktik tedavi her tümör ya da her hasta için uygun değildir. Karar genellikle radyasyon onkoloğu, ilgili cerrahi branşın uzmanı (örneğin beyin ve sinir cerrahı), radyoloji uzmanı ve medikal fizik uzmanından oluşan bir ekip tarafından birlikte verilir. Değerlendirmede şu sorular öne çıkar:

• Hedefin büyüklüğü ve sayısı: Stereotaktik yöntemler küçük ve sınırları belirgin hedefler için tasarlanmıştır.
• Hedefin yeri: Görme siniri, beyin sapı ya da omurilik gibi hassas yapılara çok yakın hedeflerde doz dikkatle ayarlanır; bazen başka bir yöntem daha uygun olabilir.
• Daha önce alınan ışın tedavisi: NCI, vücudun her bölgesinin ömür boyu alabileceği ışın miktarının sınırlı olduğunu hatırlatır. Aynı bölgeye daha önce radyoterapi verildiyse bu bilgi plan için önemlidir.
• Genel sağlık durumu ve diğer seçenekler: Ameliyat, klasik radyoterapi, ilaç tedavisi ya da yakından izlem gibi seçenekler de konuşulur.

Görüşme sırasında hekiminize tedavinin amacını, kaç seans süreceğini, beklenen yan etkileri, kontrol görüntülemelerinin ne zaman yapılacağını ve diğer seçeneklerle karşılaştırıldığında yarar ve risklerini sormanız, karar sürecine katılmanızı kolaylaştırır. Yanınıza bir yakınınızı almak ve sorularınızı önceden not etmek de yardımcı olabilir.

İşleme hazırlık

RadiologyInfo ve MedlinePlus'ın önerilerine göre hazırlık genellikle şunları içerir:

• Açlık: Çoğu merkezde işlem günü gece yarısından sonra yiyip içmemeniz istenir. Kendi merkezinizin talimatına uyun.
• İlaçlar: Kullandığınız tüm ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları ve diyabet ilaçlarını ekibe bildirin; hangisini alıp hangisine ara vereceğinizi hekiminiz söyler.
• Bildirmeniz gerekenler: Kontrast madde alerjisi, kalp pili gibi vücut içi cihazlar, kapalı alan korkusu ve gebelik olasılığı.
• İşlem günü: MedlinePlus, bir gün önceden saça ürün sürülmemesini; işlem günü takı, makyaj, kontakt lens ve takma dişlerin çıkarılmasını önerir. Rahat giysiler giyin.
• Ulaşım: Eve dönüşte size eşlik edecek birini ayarlayın.

İşlem nasıl yapılır?

İşlem birkaç aşamadan oluşur:

1. Sabitleme: Beyin tedavilerinde başın hiç oynamaması gerekir. RadiologyInfo'ya göre bunun için ya lokal uyuşturma yapılarak kafatasına pimlerle sabitlenen bir baş çerçevesi ya da kişiye özel hazırlanan plastik bir maske kullanılır. Maskeli (çerçevesiz) yöntemler giderek yaygınlaşmaktadır.
2. Görüntüleme: Hedefin tam yerini belirlemek için MR, BT ya da gerekirse damar görüntülemesi yapılır. SBRT'de solunumla hareket eden organlar için dört boyutlu BT kullanılabilir; bazen hedefin yakınına "fidüsyal işaretleyici" denen küçük işaret parçacıkları yerleştirilir.
3. Planlama: Hekim ve fizik uzmanları ışınların açılarını ve dozunu hesaplar. MedlinePlus bu aşamanın 45 dakika ile bir saat, RadiologyInfo ise 1–2 saat sürebileceğini belirtir.
4. Tedavi: Tedavi masasına yatırılırsınız; cihaz ışınları hedefe yönlendirir. MedlinePlus'a göre ışın verme süresi 20 dakika ile 2 saat arasında değişir.

SBRT genellikle bir-iki hafta içinde 1–5 seans olarak uygulanır. MedlinePlus, SRS uygulanan çoğu kişinin toplamda en fazla beş seans aldığını belirtir.

İşlem sırasında ne hissedilir?

RadiologyInfo'ya göre ışın sessizdir ve hissedilmez; bazı kişiler göz kapalıyken ışık çakmaları görebilir. Çerçeve kullanıldıysa pimlerin takıldığı yerlerde baskı hissi olabilir. Uzun süre hareketsiz yatmak yorucu gelebilir; ekip sizi kamerayla izler ve sizinle konuşabilir.

İşlem sonrası

MedlinePlus'a göre çoğu kişi aynı gün evine döner ve bir komplikasyon yoksa ertesi gün olağan etkinliklerine başlayabilir. RadiologyInfo da çoğu kişinin bir-iki gün içinde gündelik yaşamına döndüğünü belirtir.

• Çerçevenin çıkarılmasından sonra pim yerlerinde hafif kanama, kızarıklık ve morluk olabilir; bu durum genellikle geçicidir.
• Çerçeve sonrası baş ağrısı görülebilir.
• Tedavinin etkisi haftalar ve aylar içinde ortaya çıktığı için kontrol MR ya da BT görüntülemeleri planlanır.

Olası riskler ve yan etkiler

RadiologyInfo yan etkileri erken ve geç olarak ikiye ayırır:

Erken (haftalar içinde): Yorgunluk, tedavi alanında ciltte hassasiyet, saç dökülmesi, bulantı, baş ağrısı; leğen bölgesi tedavilerinde idrar yakınmaları.

Geç (aylar ya da yıllar içinde): Seyrek de olsa beyin veya omurilikte değişiklikler, akciğer ya da böbrek hasarı, kısırlık, kemik kırıkları ve ışına bağlı ikincil kanser.

MedlinePlus, beyin tedavisinden aylar sonra beyinde şişlik (ödem) gelişebileceğini, bunun baş ağrısı ve bulantıya yol açabileceğini ve nadiren hastanede tedavi gerektirebileceğini belirtir. Riskler hedefin yerine, büyüklüğüne ve verilen doza göre değişir; size özel riskleri radyasyon onkoloğunuzla konuşun.