Kısaca
Lyme hastalığı (borelyoz), Borrelia bakterileriyle enfekte kenelerin ısırması sonucu insanlara bulaşan bakteriyel bir enfeksiyondur. En tipik belirtisi, kene ısırığından günler ya da haftalar sonra ortaya çıkan ve büyüyerek genişleyen yuvarlak ya da oval bir döküntüdür; bu döküntü bazen hedef tahtasına benzer. Ateş, baş ağrısı, kas ve eklem ağrıları ile yorgunluk eşlik edebilir. CDC'ye göre tedavi edilmezse enfeksiyon eklemlere, kalbe ve sinir sistemine yayılabilir. Lyme hastalığı çoğunlukla birkaç haftalık antibiyotik tedavisine yanıt verir. Kene ısırıklarından korunmak ve keneyi doğru biçimde, hızla çıkarmak en önemli önlemdir.
Lyme hastalığı nedir?
CDC Lyme hastalığını, kenelerin ısırmasıyla insanlara bulaşan bakteriyel bir enfeksiyon olarak tanımlar. Hastalığa çoğunlukla Borrelia burgdorferi, seyrek olarak da başka Borrelia türleri yol açar. NHS de Lyme hastalığını enfekte kenelerin insanlara bulaştırabildiği bakteriyel bir enfeksiyon olarak anlatır.
Keneler, kan emerek beslenen küçük örümceğe benzer canlılardır. Bir kene deriye tutunup kan emerken, taşıdığı bakterileri de insana geçirebilir. CDC'ye göre kenenin deriye tutunduğu süre uzadıkça bulaşma olasılığı artar. Bu nedenle keneyi mümkün olan en kısa sürede çıkarmak önemlidir.
Lyme hastalığı, Türkiye'de kenelerle ilişkilendirilen ve daha bilinen Kırım-Kongo kanamalı ateşinden (KKKA) farklı bir hastalıktır. KKKA bir virüs enfeksiyonudur ve farklı belirtilerle seyreder. Bkz. Kırım-Kongo kanamalı ateşi (KKKA) nedir?
Keneler nerelerde bulunur?
NHS'e göre keneler ormanlık alanlarda, uzun otların bulunduğu çayırlık yerlerde ve bazen şehir parklarında yaşar. Kırsal alanlarda yürüyüş yapanlar, kamp yapanlar, tarım ve hayvancılıkla uğraşanlar ve köpekleriyle doğada dolaşanlar kene ısırığı açısından daha fazla risk altındadır. Keneler çok küçük olabildiği için ısırık çoğu zaman fark edilmeyebilir.
Belirtileri
Erken dönem: döküntü ve grip benzeri belirtiler
NHS'e göre en tipik belirti, kene ısırığından genellikle 1–4 hafta sonra (bazen 3 aya kadar) ortaya çıkan yuvarlak ya da oval bir döküntüdür. Tıp dilinde eritema migrans olarak adlandırılan bu döküntünün özellikleri şunlardır:
- Isırık yerinden başlayıp günler içinde genişler
- Ortası açık, çevresi koyu olabilir ve hedef tahtasına benzeyebilir
- Her zaman hedef tahtası görünümünde olmayabilir; düz bir kızarıklık şeklinde de görülebilir
- Koyu tenlerde fark edilmesi daha zor olabilir
NHS ve CDC'ye göre döküntüyle birlikte ya da döküntü olmadan şu belirtiler de görülebilir:
- Ateş
- Baş ağrısı
- Kas ve eklem ağrıları
- Yorgunluk
Bu belirtiler gribe benzediği için gözden kaçabilir. Bu nedenle kene ısırığından sonraki haftalarda ateşli bir hastalık geçirirseniz, hekiminize kene ısırığından söz etmeniz önemlidir.
Geç dönem belirtileri
CDC'ye göre tedavi edilmeyen enfeksiyon eklemlere, kalbe ve sinir sistemine yayılabilir. NHS'e göre özellikle tedavi geciktiğinde aylar ya da yıllar sonra şu sorunlar görülebilir:
- Eklem tutulumu: Eklemlerde şişlik ve ağrı (artrit)
- Sinir sistemi tutulumu: CDC'ye göre yüz felci; NHS'e göre sinir hasarı, uyuşma, bellek ve düşünme sorunları. Bkz. Yüz felci (Bell paralizisi)
- Kalp tutulumu: CDC'ye göre düzensiz kalp atışı; NHS kalp sorunlarını da sayar
Keneyi nasıl çıkarmalı?
NHS'e göre deriye tutunmuş bir kene fark ettiğinizde şunları yapın:
- İnce uçlu bir cımbızla keneyi derinin yüzeyine olabildiğince yakın bir noktadan tutun.
- Keneyi ezmeden, yavaşça ve sabit bir kuvvetle yukarı doğru çekerek çıkarın.
- Isırık yerini antiseptikle ya da sabunlu suyla temizleyin.
Keneyi çıkarırken sıkmak, yakmak, üzerine kolonya, yağ ya da başka maddeler sürmek önerilmez; bu yöntemler kenenin vücuduna daha fazla madde boşaltmasına neden olabilir. Keneyi çıplak elle ezmeyin. Isırık yerini ve tarihini not edin; sonraki haftalarda döküntü ya da ateş gelişip gelişmediğini izleyin. Kene çıkarma ve korunma hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Kene ısırığından korunma ve keneyi güvenle çıkarma
Keneyi çıkardıktan sonraki haftalarda
Kene ısırığından sonraki birkaç hafta boyunca, NHS'e göre 3 aya kadar, şu belirtileri izleyin:
- Isırık yerinde ya da vücudun başka bir yerinde büyüyen kızarıklık
- Ateş, titreme, baş ağrısı
- Kas ve eklem ağrıları
- Olağan dışı yorgunluk
Bu belirtilerden biri gelişirse hekiminize kene ısırığının tarihini ve yerini bildirin.
CDC'ye göre kenenin türüne ve ne kadar süre tutunduğuna bağlı olarak, bazı durumlarda hekim ısırık sonrasında önleyici antibiyotik verebilir. Bu kararı hekim verir.
Bu konuda
Lyme hastalığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
NHS'e göre hekim belirtileri, döküntüyü ve kene ısırığına maruz kalıp kalmadığınızı değerlendirerek tanı koyar. Tipik döküntü görüldüğünde tanı çoğu zaman muayeneyle konabilir ve tedaviye başlanabilir.
NHS ve CDC'ye göre kan testleri tanıyı doğrulamak için kullanılır. CDC, laboratuvar tanısında onaylanmış antikor testlerinin kullanılmasını ve sonuçların belirtiler, muayene bulguları ve kene maruziyeti öyküsüyle birlikte değerlendirilmesini önerir. NHS, kan testlerinin hastalığın erken döneminde her zaman doğru sonuç vermeyebileceğini belirtir; çünkü vücudun bakteriye karşı antikor üretmesi zaman alır. Gerekirse test bir süre sonra tekrarlanabilir.
Tedavi
CDC'ye göre Lyme hastalığı olan kişilerin çoğu birkaç haftalık antibiyotik tedavisine yanıt verir. NHS'e göre antibiyotik tedavisi 28 güne kadar sürebilir. Antibiyotiğin türü, süresi ve ağızdan mı damar yoluyla mı verileceği, hastalığın evresine ve hangi organların etkilendiğine göre hekim tarafından belirlenir.
Tedavi sırasında dikkat edilecekler:
- Antibiyotiği belirtiler geçse bile hekimin önerdiği süre boyunca tamamlayın. Bkz. Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?
- Yan etkiler ya da alerji belirtileri olursa hekiminize başvurun.
- NHS'e göre hastaların çoğu iyileşir; ancak tam toparlanma aylar sürebilir.
Tedaviden sonra süren şikâyetler
NHS'e göre bazı kişilerde tedaviden sonra da yorgunluk ve ağrı gibi şikâyetler uzun süre, hatta yıllarca devam edebilir. Bu durumda hekiminizle görüşerek şikâyetlerin nedenini ve size uygun destek yollarını değerlendirebilirsiniz.
Kene ısırığından korunma
CDC'ye göre Lyme hastalığından korunmanın temel yolu kene ısırıklarını önlemektir. NHS'in önerileri şunlardır:
- Kene bulunabilecek alanlarda deriyi örten, uzun kollu giysiler giyin.
- Pantolonun paçalarını çorapların içine sokun.
- Kenelerin daha kolay fark edilmesi için açık renkli giysiler tercih edin.
- Uygun bir böcek kovucu kullanın; ürünün kullanım talimatına uyun.
- Patikalarda yürüyün; uzun otların ve çalılıkların içinden geçmekten kaçının.
Ek olarak:
- Doğa yürüyüşü ya da bahçe işlerinden sonra tüm vücudunuzu, özellikle koltuk altı, kasık, diz arkası, bel, saç dibi ve kulak arkasını kene açısından kontrol edin.
- Çocukların ve evcil hayvanların da kontrol edilmesini unutmayın.
- Eve döndükten sonra duş almak ve giysileri yıkamak, fark edilmemiş keneleri uzaklaştırmaya yardımcı olabilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'e göre kene ısırığından sonra grip benzeri belirtiler ya da döküntü gelişirse beklemeden hekime başvurun. Şu durumlarda da değerlendirme isteyin:
- Kene ısırığı yerinde ya da başka bir yerde genişleyen yuvarlak bir kızarıklık fark ettiyseniz
- Kene ısırığından sonraki haftalarda ateş, baş ağrısı, kas ve eklem ağrısı geliştiyse
- Keneyi çıkaramadıysanız ya da kenenin bir kısmı deride kaldıysa
- Eklemlerinizde açıklanamayan şişlik ve ağrı varsa
- Yüzünüzün bir yarısında güçsüzlük, kollarda ya da bacaklarda uyuşma geliştiyse
Beklemeden 112'yi arayın ya da acile başvurun: Kene ısırığından sonra yüksek ateş, kanama (diş eti, burun ya da idrarda kan), şiddetli halsizlik, bilinç bulanıklığı gelişirse (Kırım-Kongo kanamalı ateşi açısından da önemlidir); şiddetli baş ağrısı ve ense sertliği, bayılma, göğüs ağrısı ya da belirgin çarpıntı varsa.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Her kene ısırığı Lyme hastalığına yol açar mı?
Hayır. Lyme hastalığı yalnızca enfekte kenelerle bulaşır. CDC'ye göre kene ne kadar uzun süre tutunursa bulaşma olasılığı o kadar artar; bu nedenle keneyi hızla ve doğru biçimde çıkarmak önemlidir.
Lyme döküntüsü kaç gün sonra çıkar?
NHS'e göre döküntü genellikle kene ısırığından 1–4 hafta sonra çıkar; ancak 3 aya kadar uzayabilir.
Lyme hastalığı tedavi edilebilir mi?
Evet. CDC'ye göre çoğu kişi birkaç haftalık antibiyotik tedavisine yanıt verir. NHS'e göre bazı kişilerde tam toparlanma aylar sürebilir ve bazı şikâyetler uzun süre devam edebilir.
Lyme hastalığı insandan insana bulaşır mı?
Lyme hastalığı kenelerin ısırmasıyla bulaşır. CDC ve NHS hastalığın kenelerle yayıldığını belirtir.
Kene çıkardıktan sonra test yaptırmalı mıyım?
Belirti yokken test yaptırmak çoğu zaman yol gösterici değildir. NHS'e göre kan testleri hastalığın erken döneminde her zaman doğru sonuç vermeyebilir. Bu nedenle ısırıktan sonra belirtileri izlemek ve döküntü ya da ateş gelişirse hekime başvurmak önemlidir. Test ya da önleyici tedavi gerekip gerekmediğine hekim karar verir.
Lyme hastalığı için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekiminize başvurabilirsiniz. Tanı ve tedavi için enfeksiyon hastalıkları uzmanı; eklem, sinir sistemi ya da kalp tutulumunda romatoloji, nöroloji ya da kardiyoloji uzmanları değerlendirme yapabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
