Kıllanma (hirsutizm) nedir? Kadınlarda aşırı kıllanma nedenleri

Hirsutizm nedir?

DermNet hirsutizmi, kadınlarda ergenlikten sonra ortaya çıkan, erkeklere özgü dağılımda kıl büyümesi olarak tanımlar. NHS'e göre bu kıllar kalın ve koyu renklidir ve yüzde (özellikle üst dudak ve çenede), boyunda, göğüste, karında, bel altında, kalçalarda ya da uyluklarda görülür.

NHS'e göre yüzde ya da vücutta daha açık renkli ve ince kıllar varsa bu büyük olasılıkla hirsutizm değildir; kadınların çoğunda bu tür kıllar yaşla, özellikle menopozdan sonra artar. DermNet ayrıca kıllanmanın ne ölçüde "fazla" sayıldığının kültüre ve etnik kökene göre değiştiğini belirtir; bazı toplumlarda ve ailelerde daha belirgin kıllanma olağandır.

NHS'e göre hirsutizm, tedavi edilebilen bir hastalıktan kaynaklanıyor olabilir. DermNet'e göre hirsutizm genellikle ilk kez ergenliğin sonlarında fark edilir ve kadın yaşlandıkça yavaş yavaş belirginleşme eğilimindedir; gebelikte de hafif hirsutizm gelişebilir.

Belirtileri

• Bıyık ve sakal bölgesinde, kaşlarda kalın, koyu kıllar
• Göğüs ve meme başı çevresinde kıl artışı
• Göbek çevresinde ve karında, göbekten aşağıya doğru uzanan kıllar
• Sırtta, bel altında, kalçalarda ve uyluklarda (özellikle iç yüzde) kıl artışı

DermNet'e göre hirsutizm tek bir bölgede ya da birden çok bölgede görülebilir. Hekimler kıllanmanın şiddetini, vücudun 9 bölgesini 0–4 arasında puanlayan Ferriman-Gallwey ölçeğiyle değerlendirebilir.

Eşlik edebilen belirtiler

NHS'e göre hormon değişiklikleri kıllanmaya ek olarak adetleri de etkileyebilir; en sık neden olan yumurtalık hastalığı akne ve adet düzensizliğine de yol açabilir. NHS ve DermNet'e göre şu belirtiler eşlik edebilir:

• Akne
• Saçlarda incelme ya da tepe bölgesinde seyrelme. Bkz. Erkek tipi saç dökülmesi (androgenetik alopesi)
• Düzensiz ya da seyrek adet görme. Bkz. Adet düzensizliği neden olur?

Dikkat edilmesi gereken belirtiler (virilizasyon)

DermNet'e göre bazı belirtiler androjenlerin belirgin biçimde yükseldiğini gösterir ve "erkeksileşme" (virilizasyon) olarak adlandırılır:

• Sesin kalınlaşması
• Kas kütlesinde artış
• Saç dökülmesi
• Meme boyutunda küçülme
• Klitoriste büyüme

NHS, kalın ve koyu kılların aniden çıkmaya başlaması, sesin kalınlaşması ya da kasların büyümesi durumunda acil olarak aile hekiminden randevu alınmasını önerir. DermNet'e göre geç başlayan hirsutizm, kanda dolaşan androjenlerin artmasına bağlı olabilir.

Hirsutizm neden olur?

NHS'e göre hirsutizm genellikle androjen hormonlarının yüksek olmasından ya da vücudun bu hormonlara karşı daha duyarlı olmasından kaynaklanır. Kaynakların sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

• Polikistik over sendromu (PKOS): NHS'e göre en sık nedendir. NHS'in güncel metinlerinde bu durum "polendokrin metabolik over sendromu" adıyla da anılır. DermNet'e göre PKOS sıklıkla insülin direnci ve fazla kiloyla birliktedir. Bkz. Polikistik over sendromu (PKOS) nedir?
• Genetik yatkınlık: DermNet'e göre hirsutizmde görülen kıllanma biçimi genellikle genetik olarak belirlenir; ailedeki kadın ve erkeklerde de ortalamadan fazla kıl bulunması bunu destekler. NHS'e göre bazen belirgin bir neden bulunamaz.
• Bazı ilaçlar: NHS bazı epilepsi ilaçlarını ve steroid ilaçları sayar. DermNet de androjen etkili ilaçlardan söz eder. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.
• Hormonal hastalıklar: NHS ve DermNet; Cushing sendromu, akromegali ve böbreküstü bezinin doğuştan gelen bazı hormon bozukluklarını seyrek nedenler arasında sayar.
• Hormon salgılayan tümörler: NHS ve DermNet'e göre yumurtalık ya da böbreküstü bezinde hormon salgılayan tümörler seyrek bir nedendir.

Tanı nasıl konur?

DermNet'e göre hirsutizm tanısı muayeneyle konur. Genel muayene nedene ilişkin ipuçları verebilir: örneğin deride koyu, kadifemsi alanlar (akantozis nigrikans) insülin direncini, memeden süt gelmesi prolaktin yüksekliğini, mor çatlaklar, ince deri ve kolay morarma Cushing sendromunu düşündürebilir.

NHS'e göre hormon düzeylerini ölçmek için kan testi yapılabilir. DermNet'e göre testler genellikle Ferriman-Gallwey puanı yüksek olduğunda yapılır ve şunlara bakılabilir:

• Testosteron ve diğer androjen hormonları
• Böbreküstü bezi ve hipofiz hormonları
• Tiroid işlevi
• Kan şekeri ve kolesterol
• Yumurtalıkları değerlendirmek için ultrason

Tedavi seçenekleri

Tedavi; kıllanmanın nedenine, yoğunluğuna ve kişinin isteğine göre planlanır. Altta yatan bir hastalık ya da ilaç söz konusuysa öncelik onun değerlendirilmesidir.

Kıl giderme yöntemleri

NHS ve DermNet'e göre evde uygulanabilecek yöntemler şunlardır:

• Tıraş
• Ağda
• Cımbızla alma
• Tüy dökücü kremler
• Kılların rengini açma (ağartma)

DermNet'e göre tıraş kılların daha kalın çıkmasına yol açmaz. Tüy dökücü kremler deriyi tahriş edip egzamaya (dermatit) neden olabilir. Cımbızla alma, tıraş ve ağda kıl köklerinde iltihaplanmaya (follikülit) yol açabilir; bu durumda ağrılı, irinli kabarcıklar oluşabilir, iyileşmesi haftalar sürebilir ve kıl giderme en azından geçici olarak bırakılmalıdır. Bkz. Kıl kökü iltihabı (follikülit)

Daha uzun süreli yöntemler

NHS'e göre elektroliz ve lazerle kıl azaltma, evde uygulanan yöntemlerden daha uzun süre etkili olabilir; ancak genellikle kalıcı değildir, her iki yöntemin de riskleri vardır ve sonuçlar herkeste aynı olmaz. NHS bu tedavileri denemeden önce iyice araştırmayı önerir. DermNet'e göre lazer tedavisinde aylar ya da yıllar boyunca birden çok seans beklenmelidir; deneyimsiz kişilerce yapılan elektroliz iz bırakabilir.

İlaç tedavileri

• Yüzdeki kılların büyümesini yavaşlatan krem: NHS'e göre reçeteyle verilen bir krem yüzdeki kılların büyümesini yavaşlatabilir.
• Doğum kontrol hapları: NHS'e göre menopoza girmemiş kadınlarda hormon düzeylerini kontrol etmeye yardımcı olabilir. DermNet'e göre doğum kontrol hapı herkese uygun değildir.
• Androjen etkisini azaltan ilaçlar: DermNet'e göre orta ya da ağır hirsutizmi olan kadınlarda kullanılabilir; birçok durumda kıl büyümesi yavaşlar, kıllar incelir ve daha az belirgin hâle gelir.
• İnsülin direncine yönelik ilaçlar: DermNet'e göre PKOS'u olan, özellikle fazla kilolu ya da metabolik sendromu olan kadınlarda düşünülebilir.

DermNet'e göre hormon tedavisinde belirgin bir fark görmek 6–12 ay sürer ve ilaç birkaç yıl sürdürülür; bu nedenle sabırlı olmak ve hekim kontrollerine devam etmek gerekir. NHS'e göre bu yöntemler işe yaramazsa ya da ileri tetkik gerekiyorsa aile hekimi sizi bir uzmana yönlendirebilir.

Kilo yönetimi

NHS'e göre fazla kiloluysanız kilo vermek hormon düzeylerini kontrol etmeye yardımcı olabilir. DermNet'e göre şişmanlıkla ilişkili insülin direnci kilo verme ve beslenme düzeniyle azaltılabilir; ancak genetik olarak belirlenmiş fazla kıllanmayı önlemek henüz mümkün değildir. Bkz. İnsülin direnci nedir?

Günlük yaşamda pratik öneriler

• Yöntemin sıklığını bilin: DermNet'e göre gerekirse tıraş günde iki kez yapılabilir; ağdanın yaklaşık altı haftada bir tekrarlanması gerekir. Ağartma kılları daha az belirgin hâle getirir.
• Deriyi izleyin: DermNet'e göre tüy dökücü kremler tahrişe ve dermatite yol açabilir; deride tahriş olursa kullanmayı bırakıp hekiminize danışın.
• Kıl kökü iltihabında ara verin: Ağrılı, irinli kabarcıklar oluşursa DermNet'in önerdiği gibi kıl gidermeye en azından geçici olarak ara verin.
• Uzun süreli yöntemleri araştırın: NHS'e göre elektroliz ve lazer genellikle devlet sağlık hizmetinde sunulmaz ve pahalı olabilir; denemeden önce riskleri ve beklentileri öğrenin.
• Sabırlı olun: İlaç tedavilerinin etkisi aylar içinde ortaya çıkar; bu süreçte kıl giderme yöntemlerini kullanmaya devam edebilirsiniz.

Duygusal etkiler

Hirsutizm pek çok kadında utanç, kaygı ve özgüven kaybına yol açabilir. Kıllarla uğraşmak için harcanan zaman ve emek de yorucu olabilir. NHS, ilk tedavilerle yeterli sonuç alınamazsa uzmana yönlendirme yapılabileceğini belirtir. Duygusal olarak zorlanıyorsanız bunu hekiminizle paylaşmaktan çekinmeyin; gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından destek almak bu süreci kolaylaştırabilir.