Kısaca
Ciltte çatlaklar (tıp dilinde stria), derinin kısa sürede hızla gerilmesi ya da daralması sonucunda ortaya çıkan, çizgi ya da şerit biçiminde izlerdir. Gebelik, ergenlikteki hızlı büyüme ve kısa sürede kilo alıp verme en sık nedenlerdir. NHS'e göre çatlaklar başlangıçta pembe, kırmızı, kahverengi ya da mor renkte olur ve zamanla solarak gümüşi-beyaz bir renk alır. Çatlaklar sağlık açısından zararsızdır; ancak bazı kişileri görünüm açısından rahatsız edebilir. Bazı tedaviler çatlakların görünümünü hafifletebilir, ancak izleri tamamen ortadan kaldırmaz. Seyrek de olsa çatlaklar Cushing sendromu gibi hormonal bir hastalığın belirtisi olabilir.
Ciltte çatlak (stria) nedir?
Derimizin orta katmanında, deriye esneklik ve dayanıklılık kazandıran kolajen ve elastin adlı lif yapıları bulunur. AAD'ye göre deri kısa sürede hızla gerildiğinde ya da daraldığında bu destek lifleri kopar. Deri bu hasarı onarırken çizgi biçiminde izler oluşur; bunlar aslında bir tür yara izidir.
Halk arasında "çatlak", "gebelik çatlağı" ya da "çatlak izi" olarak bilinen bu izler tıp dilinde stria (çoğulu striae) olarak adlandırılır. Kışın kuruyan ciltte görülen yüzeysel çatlaklarla karıştırılmamalıdır; onlar derinin kurumasıyla ilgilidir ve nemlendirmeyle düzelir. Bkz. Kışın cilt kuruluğu ve çatlamaya karşı bakım
Nasıl görünür, nerelerde çıkar?
Çatlakların görünümü zamanla değişir:
Erken dönem (yeni çatlaklar)
- NHS'e göre pembe, kırmızı, kahverengi, siyah, gümüşi ya da mor renkte olabilir; renk kişinin ten rengine göre değişir.
- AAD'ye göre hafif kabarık olabilir ve kaşıntı yapabilir.
- Genellikle paralel çizgiler hâlinde, derinin gerildiği yönde dizilir.
Geç dönem (olgun çatlaklar)
- NHS'e göre çatlaklar zamanla solar.
- AAD'ye göre renk açılır, izler deri yüzeyinin biraz altına çökerek hafif çukur bir görünüm alır.
- Olgun çatlaklar genellikle gümüşi-beyaz renktedir ve parlak görünebilir.
En sık görüldüğü bölgeler
NHS'e göre çatlaklar en sık şu bölgelerde çıkar:
- Karın
- Göğüsler
- Göğüs ön yüzü
- Üst kollar
- Uyluklar ve bacaklar
- Kalçalar ve basen
- Sırt
Çatlaklar neden olur?
NHS ve AAD'ye göre çatlak oluşumunu kolaylaştıran başlıca durumlar şunlardır:
- Gebelik: Karın, göğüs ve kalçalardaki hızlı büyüme ve hormonal değişiklikler gebelikte çatlak oluşumunu kolaylaştırır.
- Ergenlik: Hızlı boy uzaması ve vücut değişimi döneminde çatlaklar sık görülür.
- Hızlı kilo alıp verme: Kısa sürede kilo almak ya da vermek deriyi zorlar. Bkz. Sağlıklı kilo verme
- Hızlı kas gelişimi: AAD, yoğun ağırlık çalışmasıyla kasların kısa sürede büyümesini de risk etkenleri arasında sayar.
- Uzun süre kortikosteroid kullanımı: NHS ve AAD, steroid ilaçları (krem ya da tablet) risk etkenleri arasında gösterir. Steroid ilaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.
- Bazı hastalıklar: NHS seyrek olarak Cushing sendromunu; AAD ise Cushing hastalığı ve Marfan sendromu gibi durumları sayar.
Kimlerde daha sık görülür?
- NHS'e göre kadınlarda daha sık görülür.
- Fazla kilolu olmak riski artırır.
- NHS ve AAD'ye göre ailede çatlak öyküsü olan kişilerde daha sık görülür; bu, genetik yatkınlığın da rol oynadığını düşündürür.
- AAD hormonal dalgalanmaların da kişiyi daha yatkın hâle getirebileceğini belirtir.
Bu konuda
Ciltte çatlaklar (stria) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Çatlaklar önlenebilir mi?
Çatlakları önlediği iddia edilen pek çok krem ve yağ bulunur. Ancak NHS, bu krem ve losyonların çatlakları önlediğine ya da azalttığına dair kanıtın çok az olduğunu belirtir. AAD de badem yağı ve kakao yağı gibi yaygın ev yöntemlerinin araştırmalarda etkili bulunmadığını aktarır. AAD'ye göre bazı içeriklerin önlemeye yardımcı olabileceğine dair sınırlı kanıt vardır; ancak bu konuda kesinleşmiş bir yöntem bulunmamaktadır.
Yine de şu genel önlemler deriyi zorlayan etkenleri azaltabilir:
- Kilo alıp vermeyi ani değil, kademeli olarak hedeflemek
- Gebelikte kilo artışını hekim ve ebe önerilerine göre izlemek. Bkz. Gebelikte kilo alımı
- Steroid kremleri yalnızca hekimin önerdiği süre ve şekilde kullanmak
- Dengeli beslenmek ve düzenli hareket etmek
Nemlendirici kullanmak kaşıntıyı ve kuruluğu hafifletebilir; ancak çatlakları önlemesi beklenmemelidir.
Tedavi seçenekleri
Çatlaklar sağlık açısından zararsız olduğundan tedavi zorunlu değildir; kişinin görünümden rahatsız olması durumunda düşünülür. NHS ve AAD'ye göre tedaviler çatlakların görünümünü hafifletebilir, ancak tamamen yok etmez. Yeni ve renkli çatlaklar, eski ve beyazlaşmış çatlaklara göre tedaviye daha iyi yanıt verme eğilimindedir.
Kremler
- Retinoid içeren kremler: NHS ve AAD'ye göre reçeteyle verilen retinoid kremler yeni çatlakların görünümünü bir ölçüde iyileştirebilir. NHS bu kremlerin gebelikte kullanılmaması gerektiğini vurgular; emzirme döneminde de hekime danışılmalıdır.
- Hiyalüronik asit içeren ürünler: NHS ve AAD erken dönem çatlaklarda sınırlı yarar sağlayabileceğini belirtir.
İşlemler
- Lazer ve ışık tedavileri: NHS ve AAD'nin andığı seçeneklerdendir.
- Mikrodermabrazyon: Derinin üst katmanının ince parçacıklarla aşındırılmasıdır.
- Kimyasal soyma, radyofrekans ve ultrason: AAD'ye göre deri hastalıkları uzmanları bu yöntemleri de kullanabilir ve çoğu zaman birkaç yöntemi birleştirir.
Bu işlemler birden fazla seans gerektirebilir; kızarıklık, geçici renk değişikliği ve tahriş gibi yan etkiler görülebilir. NHS bu tedavilerin kamu sağlık sisteminde genellikle sunulmadığını belirtir. İşlem öncesinde beklentileri, olası yan etkileri ve uygunluğu bir deri hastalıkları uzmanıyla konuşmak önemlidir.
Tedaviye karar vermeden önce sorulabilecek sorular
Çatlak tedavisi bir sağlık gerekliliği değil, kişisel bir tercih olduğu için karar vermeden önce bilgi almak önemlidir. Hekiminize şu soruları sorabilirsiniz:
- Benim çatlaklarım erken dönem mi, olgun dönem mi; hangi yöntemler bu dönemde daha uygun?
- Önerilen yöntemden ne ölçüde bir değişiklik beklemeliyim, ne kadar sürede?
- Kaç seans gerekecek ve seanslar arasında ne kadar ara verilecek?
- Olası yan etkiler nelerdir; ten rengimde kalıcı renk değişikliği riski var mı?
- Gebelik planlıyorsam ya da emziriyorsam bu yöntem uygun mu?
- İşlemden sonra nelere dikkat etmeliyim, güneşten korunmam gerekir mi?
Kapatıcı yöntemler
Kamuflaj amaçlı makyaj ürünleri, özellikle görünür bölgelerdeki çatlakları geçici olarak gizlemeye yardımcı olabilir.
Çatlaklar ve duygusal etkileri
Çatlaklar pek çok insanda görülen, doğal bir deri değişikliğidir. Gebelik ve ergenlik gibi dönemlerde vücudun büyüme ve değişme sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkar. Yine de bazı kişiler bu izler nedeniyle kendilerini rahatsız ya da kaygılı hissedebilir. Çatlakların zamanla belirgin biçimde solduğunu bilmek rahatlatıcı olabilir. Görünüm kaygısı günlük yaşamınızı etkiliyorsa, örneğin yüzmeye gitmekten ya da belirli giysileri giymekten kaçınıyorsanız, bunu hekiminizle konuşabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Çatlakların çoğu hekim değerlendirmesi gerektirmez. Ancak NHS, çatlaklara Cushing sendromunu düşündüren belirtilerin eşlik etmesi durumunda hekime başvurulmasını önerir. Şu durumlarda hekiminize danışın:
- Belirgin bir neden (gebelik, ergenlik, hızlı kilo değişimi) olmadan geniş, koyu mor renkli çatlaklar ortaya çıktıysa
- Çatlaklarla birlikte karın, göğüs ve sırtta yağlanma artarken kol ve bacaklar ince kalıyorsa
- Yüzde yuvarlaklaşma ve kızarıklık, ense ile omuzlar arasında yağ birikimi varsa
- Kolay morarma, kas güçsüzlüğü, yüksek tansiyon ya da yüksek kan şekeri gibi belirtiler varsa
- Uzun süredir steroid ilaç kullanıyorsanız ve çatlaklar fark ettiyseniz
- Çatlak tedavisi düşünüyorsanız ve size uygun seçenekleri öğrenmek istiyorsanız
Cushing sendromu nedir? Vücutta kortizol hormonunun uzun süre olağandan yüksek olmasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Uzun süre yüksek miktarda steroid ilaç kullanılması ya da bazı hormon salgılayan bezlerin aşırı çalışması buna yol açabilir. Bu durumda görülen çatlaklar genellikle geniş ve koyu mor renktedir. Tanı ve tedavi için endokrinoloji uzmanı değerlendirmesi gerekir.
Çatlaklar acil bir durum değildir. Ancak gebelikte ani ve şiddetli karın ağrısı, vajinal kanama, şiddetli baş ağrısı ya da görme bozukluğu gibi belirtiler gelişirse beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Çatlaklar kalıcı mı?
Çatlaklar bir tür yara izidir ve zamanla solsa da tamamen kaybolmayabilir. NHS'e göre başlangıçta koyu renkli olan çatlaklar zamanla solar. Bazı tedaviler görünümü hafifletebilir.
Çatlak kremleri işe yarar mı?
NHS, çatlakları önlediği ya da azalttığı iddia edilen krem ve losyonların etkili olduğuna dair çok az kanıt bulunduğunu belirtir. Reçeteli retinoid kremler yeni çatlaklarda bir ölçüde yarar sağlayabilir; ancak gebelikte kullanılmamalıdır.
Gebelik çatlakları doğumdan sonra geçer mi?
Gebelik çatlakları doğumdan sonra zamanla solar ve daha az belirgin hâle gelir; ancak tamamen kaybolmayabilir. Emzirme döneminde tedavi düşünüyorsanız hekiminize danışın.
Erkeklerde de çatlak olur mu?
Evet. NHS'e göre çatlaklar kadınlarda daha sık görülse de ergenlikteki hızlı büyüme, hızlı kilo artışı, yoğun kas gelişimi ve steroid kullanımı erkeklerde de çatlaklara yol açabilir.
Çatlaklar için hangi doktora gidilir?
Tedavi seçenekleri için deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji) uzmanına başvurabilirsiniz. Cushing sendromu gibi hormonal bir hastalıktan şüpheleniliyorsa endokrinoloji uzmanı değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
